Khi chủ tịch Toyota, ông Akio Toyoda xin lỗi về vụ việc thu hồi xe đã ảnh hưởng xấu đến uy tín của Toyota, ông không chỉ nói đến số phận của hãng mà còn là số phận nước Nhật.

Ông nói: “Tôi mong rằng Toyota sẽ kinh doanh có lãi trở lại và đóng góp vào việc hồi sinh nước Nhật.”

Toyota một thời là biểu tượng của cường quốc kinh tế Nhật, nay chính Toyota là đại diện cho sự đi xuống của cường quốc này. Ngay cả trước khi lệnh thu hồi xe được công bố, những đối thủ từ Hàn Quốc và Trung Quốc đã dần vượt trôi hơn so với Nhật trong các ngành chủ chốt, từ công nghệ bán dẫn cho đến tivi màn hình phẳng.

Ông Masatomo Tanaka, giáo sư tại viện công nghệ Nhật, nhận xét: “Với tốc độ hiện nay, chẳng mấy nữa, kinh tế Nhật sẽ “chìm xuống biển”. Nếu Toyota không “khỏe”, Nhật cũng không thể “khỏe”.”

Nhiều chuyên gia kinh tế và giám đốc điều hành doanh nghiệp cho biết họ hy vọng những vấn đề tại Toyota có thể là hồi chuông cảnh tỉnh đối với nước Nhật. Nhật cần phải hiểu rằng sự phụ thuộc quá nhiều vào sản xuất và xuất khẩu các sản phẩm công nghiệp, trước đây là bệ phóng cho kinh tế nước này sau Chiến tranh Thế giới thứ Hai, hiện nay không còn hợp thời nữa.

Ông Yukio Noguchi, giáo sư tài chính tại đại học Waseda ở Tokyo, nhận xét Nhật cuối cùng nên phát triển thành một nước hậu công nghiệp, phụ thuộc nhiều hơn vào lĩnh vực dịch vụ. Mỹ và Anh đã trải qua quá trình chuyển dời đầy đau đớn này vào thập niên 1980.

Một số chuyên gia khác cho rằng Nhật nên tập trung vào những sản phẩm đầu cuối và mang lại lợi nhuận cao như robot và pin nhiên liệu chứ không phải cung cấp những sản phẩm hàng loạt.

Ông Noguchi tuyên bố: “Kể cả Toyota, Lexus, Priuss có thể sụp đổ. Ngành sản xuất một thời đứng đầu thế giới của chúng ta nay không còn dẫn đầu thế giới nữa. Điều này có ảnh hưởng lớn hình ảnh quốc gia.”

Tại Nhật, Toyota có quy mô lớn hàng đầu. Toyota là công ty Nhật lớn nhất tính theo doanh số, và những tháng gần đây, Toyota kinh doanh có lãi lớn nhất và đóng nhiều thuế nhất.

Ảnh hưởng của Toyota đối với kinh tế Nhật còn trên phương diện hãng là nơi tiêu thụ sản phẩm cho hàng nghìn nhà cung cấp phụ tùng ô tô và tuyển dụng hàng trăm nghìn lao động. Người lao động thuộc Toyota được cử đến làm việc trong văn phòng Thủ tướng, lắp ráp những chiếc xe sang trọng cho hoàng gia Nhật.

Vụ việc thu hồi xe mới đây đã ảnh hưởng xấu đến hình ảnh của Toyota, giới truyền thông phẫn nộ và lo lắng về sự đi xuống của nền kinh tế.

Vụ việc trên có thể còn đánh dấu một sự thay đổi có thể đã bắt đầu dù còn diễn ra chậm chạp. Kinh tế Nhật đã bắt đầu trì trệ từ đầu thập niên 1990. Theo Văn phòng Nội các, năm 2008, sản xuất đóng góp 22% vào kinh tế Nhật trong khi con số này năm 1990 là 28%.

Sự chuyển dời này diễn ra chậm chạp vào đầu thập niên 2000 khi đồng yên yếu, xuất khẩu tăng trưởng bùng nổ, Toyota có lợi và kinh tế Nhật có thời kỳ tăng trưởng dài nhất tính từ Chiến tranh Thế giới thứ Hai.

Sự phụ thuộc vào xuất khẩu đó đã khiến Nhật “lãnh đủ” khi kinh tế đi xuống. Khi người tiêu dùng tại Mỹ và nhiều nơi khác hạn chế mua ô tô và ti vi màn hình phẳng, kinh tế Nhật chịu ảnh hưởng mạnh nhất dù không phải hứng chịu ảnh hưởng của sự sụp đổ trên thị trường bất động sản và các loại chứng khoán độc hại khác.

Tuy vậy, so với Mỹ, sản xuất của Nhật vẫn đóng góp cho GDP nhiều hơn rất nhiều. Sản xuất chỉ mang lại 12% cho GDP Mỹ.

Rất ít chuyên gia kinh tế và nhà báo Nhật ủng hộ sự thay đổi đột ngột này. Thay vào đó, họ hướng đến sự cân bằng giữa ngành công nghiệp nặng và ngành công nghệ thông tin, phần mềm, những ngành mà Nhật còn đang yếu.

Cùng lúc đó, Nhật cần phải giữ được thế mạnh là trung tâm sản xuất hàng công nghiệp nặng chất lượng cao bao gồm thiết bị máy móc, công nghệ năng lượng thay thế, robot – thế mạnh của Nhật.

Các công ty Nhật đã hưởng lợi từ sự bùng nổ trong việc xây dựng những nhà máy mới tại Hàn Quốc và Trung Quốc bởi phần lớn máy móc công nghệ cao sử dụng trong những nhà máy này được sản xuất tại Nhật.

Một số chuyên gia kinh tế cho rằng hiện còn tồn tại một rủi ro khác, điều này đang hiện hữu chính tại Toyota. Những công ty Nhật quá quan tâm đến kỹ thuật cao đến mức họ không chú ý đủ đến những điểm thu hút người dùng như cách sử dụng và thiết kế. Sony đương đầu với khó khăn này, Walkman có công nghệ tốt hơn iPod của Apple nhưng còn lâu mới phổ biến như vậy.

Ông Ryozo Yoshikawa, giáo sư sản xuất tại University of Tokyo, nhận xét Toyota quá tự hào với hệ thống sản xuất của họ và trở nên tự phụ. Họ quên đi một yếu tố quan trọng nhất: khách hàng.

Nhật sẽ gặp không ít khó khăn để thực hiện được thay đổi này. Nhiều nhà hoạch định chính sách của Nhật vẫn còn bám chặt vào mô hình phát triển các ngành công nghiệp nặng và hàng tiêu dùng. Nếu Nhật có thể làm được điều này, mô hình sẽ được coi như hình mẫu cho nhiều nước châu Á chuyên sản xuất hàng xuất khẩu khác. Nhóm nước này cuối cùng cũng phải đưa ra quyết định tương tự.

Và nếu Nhật không thể thực thi được thay đổi, cỗ máy kinh tế hàng đầu thế giới một thời sẽ đi xuống khi vấp phải cạnh tranh ngày một lớn từ các nước có nhân công giá rẻ khác.

Ông Noguchi nói: “Tôi hy vọng Toyota sẽ thay đổi cách mà chúng tôi nhìn vào nền kinh tế. Chúng tôi không thể tồn tại nếu quá bảo thủ với nhiều ngành công nghiệp cũ.”

Theo Dân Trí/NyTimes