Thời gian gần đây, sự thua lỗ của
không ít Tập đoàn, DNNN tác động xấu đến nền kinh tế - xã hội của đất
nước. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến sự thua lỗ đó, song hệ quả của đầu tư
ngoài ngành, đầu tư dàn trải, không hiệu quả là những mấu chốt. Phóng
viên VOV phỏng vấn TS Mai Liêm Trực (nguyên Thứ trưởng Bộ Bưu chính Viễn
thông, Tổng Giám đốc Tổng Công ty Bưu chính Viễn thông Việt Nam) xung
quanh vấn đề này.
PV: Việc đầu tư ngoài ngành của các Tập đoàn, DNNN gây sốc với
con số lỗ hàng nghìn tỷ đồng. Theo ông, điều gì đã lôi kéo lãnh đạo các
Tập đoàn, DNNN đó đổvốn vào những lĩnh vực không phải là thế mạnh
khiến họ phải ngã đau như vậy?
TS Mai Liêm Trực: Có hai nguyên nhân. Thứ nhất, một số lãnh
đạo Tập đoàn, DNNN có động cơ tốt, họ thấy các lĩnh vực khác làm ăn có
lợi, siêu lợi nhuận (như một thời là chứng khoán, bảo hiểm, ngân hàng kể
cả lĩnh vực viễn thông) nên nghĩ đó là một cơ hội. Vì thế, họ tổ chức
các doanh nghiệp tham gia vào kinh doanh ngoài ngành nhằm mang lại lợi
nhuận cho doanh nghiệp.
Thứ hai, do lãnh đạo Tập đoàn, DNNN vụ lợi, muốn bành trướng thế lực
của mình nên thành lập rất nhiều công ty con của mình. Họ lợi dụng vị
thế, chức vụ, thẩm quyền của DNNN để thành lập nhiều doanh nghiệp, tuyển
dụng nhân sự, tạo các mối quan hệ, kể cả những mối quan hệ tài chính,
lợi ích riêng, lợi ích nhóm, lợi ích cục bộ cũng như lo cho việc tiến
thân của mình. Tôi thật sự không hình dung được trong vòng 5 năm, sau
khi thành lập, mà Vinashin đã thành lập 200 công ty con.
Rõ ràng sức hấp dẫn của những thị trường, những miếng bánh ngon ăn,
siêu lợi nhuận đã làm cho một số lãnh đạo hoặc là không tỉnh táo, có
động cơ tốt nhưng vẫn phải lãnh hậu quả. Trường hợp của Vinashin là rõ
ràng có động cơ vụ lợi.
PV: Theo ông, có mối liên hệ nào giữa độc quyền và đầu tư ngoài ngành, đầu tư dàn trải, quản lý vốn không hiệu quả?
TS Mai Liêm Trực: Có hai biểu hiện của mối liên hệ này. Thứ
nhất, các Tập đoàn độc quyền không quen môi trường cạnh tranh cho nên
chủ quan, thấy người khác làm, nhất là những lĩnh vực rủi ro, cũng muốn
nhảy vào mà chưa thấy được sự khắc nghiệt của thương trường.
Ví dụ, Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam trước đây ở thế độc
quyền, nhưng những năm gần đây đã chuyển sang môi trường kinh doanh. Họ
biết những cái khắt khe, rủi ro của thương trường cho nên không dám đầu
tư ngoài ngành. Còn Dầu khí, Vinashin hay những Tập đoàn quen độc quyền
khác cứ nghĩ dễ nên nhảy vào, đó là tâm lý. Xu hướng những Tập đoàn độc
quyền đầu tư ngoài ngành nhiều hơn những DNNN (DNNN đã quen cạnh tranh,
họ cân nhắc khi đầu tư ra bên ngoài).
Thứ hai, các doanh nghiệp độc quyền thành lập những doanh nghiệp con
100% vốn Nhà nước mà do các nhà quản trị của tập đoàn độc quyền điều
hành thì chắc chắn thua lỗ. Vì toàn bộ nề nếp, tư duy kinh doanh không
phù hợp với kinh tế thị trường.
Một số DNNN đầu tư ra bên ngoài nhưng họ dựa vào một số thế mạnh
ngành nghề giống với những ngành của mình và không dám đầu tư 100% DNNN
mà chỉ tham gia cổ phần một số hạn chế nào đó. Và một số doanh nghiệp tư
nhân mà những người khác lại điều hành thì phần vốn có thể vẫn có lợi.
Họ không trực tiếp sử dụng vốn Nhà nước, không trực tiếp đứng ra điều
hành mà các doanh nghiệp tư nhân điều hành, chỉ đầu tư một phần nhỏ thì
ít rủi ro hơn và thậm chí có lãi.
 |
| Sự đổ vỡ của Vinashin là một trong những thất bại của mô hình Tập đoàn Nhà nước đầu tư dàn trải, quản lý,điều hành yếu kém |
PV: Thưa ông, nhìn từ góc độ quản lý Nhà nước, có những lỗ
hổng nào trong việc quản lý, giám sát vốn của các Tập đoàn, DNNN khiến
vốn nhiều khi được sử dụng nhưng không đúng mục đích, không mang lại
hiệu quả?
TS Mai Liêm Trực: Có rất nhiều lỗ hổng. Thứ nhất, lâu nay
chúng ta cứ gắn DNNN trước hết là doanh nghiệp công ích. Thứ hai, chỉ
một số lĩnh vực đặc biệt như sản xuất chất nổ, sản xuất chất độc, in
tiền hay một số lĩnh vực gắn với an ninh quốc phòng thì DNNN phải làm.
Còn lại, phần lớn không để DNNN kinh doanh, tạo nên rủi ro, nhất là
những rủi ro mà người dân phải gánh chịu.
Bởi vì, nếu doanh nghiệp tư nhân đứng ra làm, lỗ họ chịu. Còn DNNN lỗ
thì dân chịu chứ giám đốc không chịu, cùng lắm thì chịu hình sự hoặc
chịu phạt hành chính. Nhưng so với thiệt hại của nhân dân, thiệt hại của
cá nhân họ không đáng gì. Cho nên, trước hết, lỗ hổng ở đây là về nhận
thức, sự đánh giá vị thế của DNNN.
Xu hướng tất yếu, một trong những giải pháp để tháo gỡ vướng mắc này,
là cổ phần hoá hầu hết các DNNN, chỉ để lại một số doanh nghiệp thực
thụ, không nên để DNNN nhiều như vậy, mặc dù DNNN có vai trò nhất định.
Chúng ta không nên sử dụng cái lâu nay vẫn gọi là “quả đấm thép” nữa.
“Đấm thép” để đấm ai? Bởi nếu sử dụng vị thế của DNNN để ra cạnh tranh
thì mất bình đẳng trên thương trường. Trong khi với doanh nghiệp tư nhân
chúng ta không có chủ trương đó. Lâu nay ta quá nhấn mạnh vai trò của
“quả đấm thép” của các DNNN tạo ra sự lợi dụng của các lãnh đạo DNNN để
họ làm bậy.
Trong Điều lệ tổ chức của các Tập đoàn nhà nước, mới thông qua năm
2011, vẫn để khoảng trống quá nhiều cho các doanh nghiệp tự động chuyển
sang kinh doanh các lĩnh vực khác.
Trước hết, các doanh nghiệp độc quyền phải hạn chế lại, không được
kinh doanh ra ngoài ngành. Không được để tình trạng cứ mở ra rồi lại kéo
lại gây thất thoát tài sản, gây khó khăn cho doanh nghiệp và cán bộ,
công nhân viên.
Thứ hai, phải bắt DNNN thực sự cạnh tranh, không thể độc quyền, để
các lãnh đạo DNNN phải biết sợ khi tham gia môi trường cạnh tranh mà cân
nhắc trong đầu tư.
Hơn nữa, hiện nay đại diện chủ sở hữu trong DNNN vẫn còn chồng chéo
hoặc sơ hở. Ví dụ, Bộ Tài chính quản lý cũng là chủ doanh nghiệp; Bộ
chuyên ngành cũng quản lý doanh nghiệp; thậm chí Hội đồng quản trị cũng
một phần đại diện chủ sở hữu rồi cử một vài cá nhân làm đại diện chủ sở
hữu. Cuối cùng DNNN vẫn là sở hữu chung, không có trách nhiệm rõ ràng.
Cho nên, khi có sự việc xảy ra thường đổ lỗi cho nhau. Vấn đề công khai
minh bạch cũng chưa có quy chế chặt chẽ, nghiêm khắc để các DNNN thực
hiện.
PV: Thưa ông, cá nhân ông cũng từ là Tổng Giám đốc Tổng Công ty
Bưu chính Viễn thông và là Tổng Cục trưởng Tổng cục Bưu điện, rồi làm
Thứ trưởng Bộ Bưu chính Viễn thông, ông nhìn nhận như thế nào về trách
nhiệm của các đơn vị đầu tư ngoài ngành dàn trải khi tình trạng thua lỗ,
mất vốn Nhà nước xảy ra?
TS Mai Liêm Trực: Rõ ràng, nếu người đứng đầu DNNN quyết định
đầu tư ra ngoài ngành không hiệu quả, thất thoát tài sản đi đến thua lỗ,
phá sản thì phải chịu trách nhiệm. Trường hợp của Chủ tịch HĐQT EVN,
Tổng Giám đốc, Chủ tịch HĐQT, Hội đồng thành viên, Ban lãnh đạo của
Vinashin là những ví dụ.
Các DNNN và các cơ quan nhà nước thường khi xảy ra sự việc thì người
đứng đầu tìm cách lảng tránh trách nhiệm. Họ đổ lỗi cho cơ chế, do mối
quan hệ giữa các đơn vị trong doanh nghiệp, Bộ này “đá bóng” sang Bộ
kia.
Đây là vấn đề khá nhức nhối trong xã hội hiện nay về trách nhiệm
người đứng đầu. Tôi thấy trong bóng đá, trách nhiệm người đứng đầu rất
rõ. Khi một trận thua, một giải đấu thua, HLV trưởng nhận trách nhiệm,
từ chức hoặc bị sa thải. Thậm chí Tổng Thư ký hay Chủ tịch Liên đoàn
bóng đá cũng phải chịu trách nhiệm. Trong lĩnh vực này có vẻ như tính
chịu trách nhiệm cá nhân, văn hóa từ chức cao hơn trong các cơ quan Nhà
nước và DNNN của chúng ta hiện nay.
PV: Xin cảm ơn Tiến sĩ!