Để đối
phó với cuộc khủng hoảng ngày càng trở nên nghiêm trọng, Chính phủ
Ai-len đã đưa ra sáng kiến thành lập công ty mua bán nợ quốc gia (NAMA)
năm 2009 nhằm lành mạnh hệ thống ngân hàng.
Trước
đó, hệ thống ngân hàng Ai-len đã cho vay quá mức đối với lĩnh vực bất
động sản, và khi thị trường này suy giảm mạnh kể từ năm 2007 thì nợ xấu
của hệ thống ngân hàng đã tăng vọt. Tình hình đó làm cho nguồn vốn pháp
định của các ngân hàng thương mại suy giảm nhanh chóng, do vậy đòi hỏi
phải có hành động chỉnh sửa thích hợp nhằm vượt qua tình trạng bất ổn
định và khôi phục lại bảng cân đối tài sản của các định chế tài chính.
Chính vì vậy, NAMA đã được thành lập vào ngày 21/12/2009 với 5 định chế
thành viên gồm Ngân hàng Liên kết Ai-len, Ngân hàng thương mại Ai-len,
Ngân hàng Ăng-lô Ai-len, Hiệp hội xây dựng toàn quốc Ai-len, và Hiệp hội
xây dựng EBS. Để tạo ra khung pháp lý cho hoạt động của Công ty mua bán
nợ quốc gia này, một đạo luật cũng đã được Nghị viện Ai-len thông qua
vào tháng 11/2009.
Luật
lệ của Liên minh Châu Âu cấm không cho sử dụng công quỹ nhà nước để cứu
ngân hàng vì có thể gây ra hậu quả đối xử thiên vị cho một số tổ chức
nhất định, do đó bóp méo sự cạnh tranh trong toàn Liên minh, nhưng vẫn
có những trường hợp ngoại lệ nhằm khắc phục tình trạng bất ổn trong nền
kinh tế của nước thành viên Liên minh. Tuy nhiên, bất cứ một trường hợp
ngoại lệ nào cũng phải được sự chấp thuận của Ủy ban Liên minh. Ngày
26/2/2010 đề án NAMA đã được chính thức thông qua, và cuối tháng 2 các
khoản tiền đầu tiên từ ngân sách nhà nước đã được giải ngân cho NAMA.
Trong
giai đoạn đầu, NAMA đã mua hoặc chuyển nhượng tài sản nợ trị giá 71 tỷ
bảng Anh từ 850 con nợ và hơn 11.000 khoản nợ được thế chấp bằng 16.000
công trình bất động sản. Khoảng 2/3 trong số các công trình bất động sản
thế chấp cho các khoản vay này nằm tại Ai-len, hầu hết số còn lại nằm
tập trung tại Anh, Hoa kỳ và trên toàn Châu Âu. Để có được các khoản nợ
này, NAMA đã phát hành chứng khoán do chính phủ bảo lãnh cho 5 đơn vị
thành viên của mình.
Nhân
tố chính quyết định giá cả do NAMA chi trả cho việc mua các khoản nợ là
giá thị trường hiện hành của các tài sản thế chấp (chủ yếu là bất động
sản) cho các khoản nợ. Các nhân tố khác bao gồm tính chất hoàn chỉnh
hoặc không hoàn chỉnh của các hồ sơ vay mượn, giá trị của các tài sản
đảm bảo ngoài bất động sản (như cổ phiếu, tiền mặt, các tác phẩm nghệ
thuật v…v…) và các khiếm khuyết trong thế chấp vay nợ được coi là một
phần trong quá trình xem xét cân nhắc. Tính chung tất cả các yếu tố cộng
lại, việc NAMA cân nhắc đánh giá để chi trả cho các khoản nợ mua được
trong năm 2010 trị giá khoảng 42% số dư danh nghĩa của các khoản nợ, đạt
mức chiết khấu bình quân là 58%.
NAMA
là một công ty đặc biệt có Hội đồng quản trị và Tổng giám đốc do cơ
quan thẩm quyền bổ nhiệm. Hội đồng quản trị hoạt động độc lập theo đúng
luật định và tuân thủ trách nhiệm giải trình công khai ở mức độ cao.
Tổng giám đốc và Hội đồng quản trị phải tham dự các cuộc họp và cung cấp
tài liệu cho Ủy ban Kế toán nhà nước và các Ủy ban khác của hai viện
của nghị viện bất cứ lúc nào được yêu cầu. Ngoài việc công bố chi tiết
bảng cân đối tài sản thường niên, NAMA phải nộp các báo cáo hoạt động
hàng quý, kể cả các thông tin về các khoản nợ, các hợp đồng mua bán và
các khoản thu chi cho cơ quan thẩm quyền. Các báo cáo này phải được đăng
tải trên bảng tin điện tử sau khi đã nộp cho hai viện của nghị viện.
Nói
tóm lại, NAMA là một tổ chức phức tạp. Không giống như các doanh nghiệp
khác hoạt động nhằm mục đích phát triển quy mô qua thời gian, NAMA bắt
đầu hoạt động với một bảng cân đối tài sản hoành tráng và hướng tới mục
tiêu thu hẹp dần qua các giai đoạn. NAMA có nhiệm vụ hoạt động làm sao
đem lại kết quả kinh doanh tốt nhất cho nhà nước từ những tài sản mua
được. Ở vào thời kỳ đầu, NAMA đã mua được 11.500 khoản vay nợ liên quan
đến đất đai và nhà cửa từ 5 định chế nêu trên, và tiếp theo sau đó là
xây dựng mối quan hệ sâu rộng với các con nợ để hiểu rõ thêm hoạt động
kinh doanh của họ và bắt đầu xây dựng một chiến lược trả nợ. Giai đoạn
cuối cùng và lâu dài nhất là đề ra một loạt các cột mốc cắt giảm nợ nhằm
hoàn tất việc chi trả đầy đủ nghĩa vụ của cả các con nợ và các khoản
vay của NAMA vào năm 2019.
Như vậy, NAMA thực hiện 3 chức năng hoạt động chính là mua nợ, xây dựng quan hệ với các con nợ và chi trả các khoản nợ.
-
Hoạt động mua nợ : NAMA thực hiện mua nợ theo từng đợt. Trong bước đi
đầu tiên, 5 định chế thành viên phải xác định các khoản vay hợp lệ theo
đúng luật pháp, sau đó cung cấp cho NAMA các thông tin cụ thể của từng
khoản vay, kể cả chi tiết số dư khoản vay, các bất động sản và các tài
sản khác được cam kết làm thế chấp. Họ cũng phải thông báo cho NAMA biết
mọi khó khăn pháp lý liên quan đến khoản vay và khoản thế chấp cơ bản.
Cuối cùng, các định chế phải
thông báo cho NAMA việc định giá các bất động sản cơ bản. Thông tin do
các định chế thành viên cung cấp được NAMA xem xét, đánh giá hết sức kỹ
lưỡng, bao gồm việc thẩm định về mặt pháp lý quyền chủ sở hữu của các
bất động sản để phát hiện ra những khiếm khuyết có thể gây khó khăn cho
NAMA trong việc xử lý khoản nợ hoặc trong việc thực thi hành động. Việc
cân nhắc đánh giá cũng phải xem xét các đặc điểm của chính khoản nợ
chẳng hạn như khoản thu nhập mà khoản nợ đó có thể tạo ra. Nhân tố chính
xác định mức độ mà NAMA chi trả cho một khoản nợ cụ thể chính là bất
động sản được thế chấp cho khoản nợ đó. Ví dụ nếu bất động sản được thế
chấp cho một khoản vay 100 triệu bảng Anh mà giá hiện hành chỉ là 60
triệu bảng Anh, thì NAMA chỉ chi trả 60 triệu bảng Anh cho khoản nợ đó
mà thôi.
-
Xây dựng mối quan hệ với con nợ. NAMA quản lý trực tiếp 180 con nợ lớn
nhất (chiếm 61 tỷ bảng Anh trong giá trị danh nghĩa của tổng các khoản
nợ mua được) và xây dựng mối quan hệ với các con nợ này ngay sau khi mua
được các khoản nợ. Các cuộc họp đầu tiên đã được tổ chức để cho các con
nợ giới thiệu với NAMA nhóm quản lý danh mục nợ của họ và thực hiện
việc trao đổi các vấn đề liên quan đến các dự án và các kế hoạch. NAMA
yêu cầu mỗi con nợ trình bày kế hoạch kinh doanh mà mục đích chính là
giới thiệu đầy đủ tình hình tài chính và trình bày kế hoạch chi tiết về
các biện pháp và thời gian thanh toán tất cả các khoản nợ cho NAMA. Kế
hoạch kinh doanh của con nợ thông thường được một chuyên viên tư vấn độc
lập thẩm định tính hợp lý của các giả thuyết do con nợ đưa ra, phân
tích một cách chi tiết dự tính dòng tiền và đưa ra đánh giá độc lập về
kế hoạch đó. Sau đó, đánh giá này sẽ được Hội đồng quản trị, Ban tín
dụng, Tổng giám đốc hoặc Phó tổng giám đốc của NAMA xem xét dựa trên cơ
sở ý kiến phân tích của nhóm công tác do Hội đồng quản trị ủy quyền. Các
yếu tố khác được tính đến bao gồm mức độ hợp tác của con nợ với NAMA và
chất lượng quản trị điều hành của con nợ. Quy trình này cuối cùng sẽ
dẫn đến việc chấp nhận kế hoạch kinh doanh của con nợ hoặc phải sử dụng
biện pháp áp đặt. Biện pháp áp đặt chỉ được thực hiện trong trường hợp
các con nợ không thể chứng minh được khả năng thanh toán các nghĩa vụ nợ
hoặc trong những trường hợp bất hợp tác trong quy trình. Việc áp đặt
không phải là kế sách mong muốn của NAMA, bởi vì mục tiêu được công bố
của nó là cố gắng đạt được sự nhất trí trong xử lý nợ với càng nhiều con
nợ càng tốt. Hoạt động tín dụng vẫn được tiếp tục trong khi vẫn diễn ra
việc xây dựng mối quan hệ với con nợ.
-
Chi trả các khoản nợ: Đối với hầu hết các con nợ, quy trình đánh giá kế
hoạch kinh doanh dẫn đến sự thỏa thuận với NAMA và cam kết để thực hiện
việc chi trả nợ theo thỏa thuận. Thỏa thuận trả nợ còn bao gồm một số
lĩnh vực khác như hoán đổi việc chuyển nhượng tài sản, tổng chi phí của
công ty, các tài sản phi bất động sản và thu nhập từ việc cho thuê bất
động sản. Kế hoạch kinh doanh của con nợ bao gồm các mốc thời gian trả
nợ sẽ được NAMA giám sát chặt chẽ. Nếu con nợ không tuân thủ các nghĩa
vụ nêu trong hợp đồng, thì biện pháp áp đặt có thể được thực hiện. Điều
này có nghĩa là NAMA sẽ chỉ định một cán bộ quản lý các tài
sản làm thế chấp cho khoản nợ. Việc hoàn thành các mục tiêu giảm nợ đã
được thỏa thuận yêu cầu cần phải có một chương trình phát mại tài sản
bởi con nợ. Thời điểm cho việc phát mại này tùy thuộc vào loại bất động
sản, địa điểm của bất động sản và thời gian hết hạn của các hợp đồng cho
thuê liên quan. Hội đồng quản trị của NAMA đã đề ra các mục tiêu cắt
giảm tổng số các khoản nợ trong
thời gian hoạt động của mình, trong đó có mục tiêu cắt giảm 25% tổng số
các khoản nợ vào năm 2013, 80% vào năm 2017 và 100% vào năm 2019.
Theo Phạm Mạnh Hùng
SBV