Repo an toàn

Repo (mua bán chứng khoán có kỳ hạn) đang trở thành một công cụ khá phổ biến trên thị trường tài chính. Hầu hết các công ty chứng khoán tại Việt Nam đều đã triển khai dịch vụ repo. Nhiều công ty, được sự hậu thuẫn của các ngân hàng, đã dành ra những khoản tiền không nhỏ để giải ngân cho hoạt động này.

Chẳng hạn, giữa cuối năm 2008, nguồn vốn triển khai repo của Công ty Chứng khoán Sacombank (SBSC) là 200 tỷ đồng. Mới đây, Công ty Chứng khoán Đà Nẵng đã kết hợp với Agribank Quận 10 và BIDV hỗ trợ cho vay chứng khoán lên đến 6,5 tỷ đồng đối với mỗi cá nhân và 20 tỷ đồng đối với nhà đầu tư tổ chức.

Đối với nhà đầu tư, repo là một đòn bẩy tài chính giúp họ tăng cơ hội tìm kiếm lợi nhuận trên thị trường chứng khoán. Vì thế, khi thị trường chứng khoán tăng trở lại, hoạt động repo cũng nóng lên. Tháng 4/2009, dư nợ cho vay chứng khoán chỉ tăng khoảng 4% so với cuối năm ngoái. Nhưng đến cuối tháng 6/2009, con số này là 28%, cao hơn tốc độ tăng trưởng dư nợ cho vay toàn nền kinh tế (17%).

Do đó, mặc dù dư nợ cho vay chứng khoán vẫn nằm trong tầm kiểm soát, nhưng các nhà quản lý đã bắt đầu thấy lo ngại. Tháng 7/2009, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đã yêu cầu các công ty chứng khoán ngừng ký hợp đồng repo. Trước đó, trong năm 2008, cơ quan quản lý cũng từng có động thái tương tự.

Tiềm ẩn rủi ro

Về lý thuyết, repo nghĩa là thỏa thuận qua lại. Trong thỏa thuận này, NĐT bán chứng khoán nhằm vay tiền để tiếp tục đầu tư, nhưng cam kết sẽ nua lại chứng khoán. Ở khía cạnh này, repo đóng vai trò như một khoản vay có đảm bảo.

Vì vậy, theo chuyên gia tài chính độc lập Hồ Quốc Tuấn, các công ty chứng thoán không có lý do gì để e ngại triển khai dịch vụ này, nhất là trong những giai đoạn thị trường tăng trưởng tốt. Chưa kể, đây là cơ hội để các công ty chứng khoán cạnh tranh thu hút khách hàng, mở thêm kênh sinh lợi. Còn NĐT thì có thể qua repo để xoay vòng vốn, tăng cơ hội tìm kiếm lợi nhuận.

Đối với thị trường, các giao dịch repo vừa giúp nâng can tính thanh khoản cho thị trường, vừa giúp bình ổn giá. Tuy nhiên, nếu mọi nguồn vốn trên thị trường chứng khoán đều có xuất xứ từ repo thì nguy cơ bất ổn, bán tháo rất dễ xảy ra. Chưa kể, nếu triển khai và sứ dụng repo không cân nhắc, cả công ty chứng khoán lẫn NĐT đều chịu nhũng rủi ro nhất định.

Rủi ro dễ thấy nhất là rủi ro từ biến động giá. Chứng khoán sẽ mất giá nếu thị trường diễn biến ảm đạm. NĐT có thể sẽ không mua lại chứng khoán như đã cam kết. Khi đó, công ty chứng phải “ôm” luôn chứng khoán bị mất giá. Để thu hồi vốn, họ buộc phải thanh lý những chứng khoán cầm cố.

Tuy nhiên, một thực tế là hễ thị trường sụt giảm sâu thì tính thanh khoản cũng rất kém.

Trong năm 2008, đã có nhiều giai đoạn NĐT gần như đứng ngoài cuộc, không tha thiết giao dịch. Muốn bán chứng khoán thì cũng chẳng có ai mua. Vì thế rủi ro đối với các Công ty chứng khoán khi thực hiện repo là rủi ro thanh khoản.

Ngoài ra, khi triển khai repo, công ty chứng khoán sẽ phải đối mặt với rủi ro từ khách hàng. Đa số NĐT tại thị trường Việt Nam đều thiếu tiềm lực tài chính, nên khi gặp diễn biến bất lợi, họ bán tháo cổ phiếu để cắt lỗ. Vì thế, vào giữa năm 2007, không phải đợi Ủy ban chứng khoán Nhà nước lên tiếng mà tự các Công ty chứng khoán như SBSC, ACBS đã phải tạm đóng cửa hoạt động repo.

Về phía NĐT, sử dụng repo tức là họ đã chọn con đường đầu tư bằng vốn vay. Vì thế, NĐT phải nhắm đến lợi nhuận trên cơ sở tính toán cả phần lãi vay trong chi phí đầu tư.

Tuy nhiên, không hiếm trường hợp NĐT đã đánh giá và tính toán sai (thị trường không khởi sắc như họ tưởng, hay các cổ phiếu cũng không hấp dẫn như họ phân tích). Trong khi đó NĐT còn phải chịu thêm áp lực thời gian thanh toán vay.

Sử dụng repo an toàn

Để phòng tránh rủi ro, NĐT sẽ phải suy tính kỹ hơn trong một quyết định sử dụng repo. Theo chuyên gia chứng khoán Huy Nam, nếu nắm chắc phần thắng trong chiến lược đầu tư và muốn sử dụng đòn bẩy tài chính thì dùng repo là lựa chọn phù hợp.

Vấn để là NĐT phải phân tích thời điểm và đánh giá tình hình thị trường lẩn cổ phiếu dự định đầu tư. Đối với các công ty chứng khoán, thực hiện repo an toàn luôn là vấn đề họ quan tâm.

Hiện tại, hầu hết các công ty chứng khoán đều thiết lập danh mục repo riêng nhằm hạn chế rủi ro tỷ giá lẫn rủi ro về thanh khoản. Theo đó, danh mục cổ phiếu được chọn để repo phải là nhưng cổ phiếu được giao dịch nhiều, tăng trưởng tốt.

Chẳng hạn, danh mục repo của Công ty Chứng khoán ACBS phần lớn là cổ phiếu ngân hàng. Hay danh mục cổ phiếu repo của Công ty Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS) cũng xoay quanh nhưng cổ phiếu như Eximbank, Habeco, Sabeco...

Các công ty chứng khoán cũng cho biết, họ thường xuyên thay đổi danh mục repo trên cơ sở lựa chọn cổ phiếu cẩn thận, theo dõi biến động thị trường, cập nhật các tin tức liên quan. Ngoài ra, họ cũng thực hiện kèm theo nhiều giải pháp như hạ tỷ lệ repo (chỉ cho repo khoảng 30-40% giá thị trường), rút ngắn thời gian repo (ở SHS, thời gian repo tối đa 6 tháng), yêu cầu bổ sung tài sản nếu chứng khoán xuống sát với giá repo...

Bên cạnh đó, để hạn chế rủi ro từ khách hàng, các công ty cũng đưa ra những tiêu chí để sàng lọc đối tượng. ACBS cho biết, Công ty chỉ đáp ứng nhu cầu repo của các NĐT có đủ năng lực tài chính và có thiện chí hợp tác. ACBS còn tính chuyện liên kết với Trung tâm Thông tin Tín dụng (CIC) thuộc Ngân hàng Nhà nước đễ hỗ trợ Công ty trong việc đánh giá năng lực tài chính và tính pháp lý của NĐT.

Tuy nhiên, có ý kiến cho rừng, việc đưa ra những biện pháp siết chặt vô tình khiến dịch vụ repo ớ các công ty chứng khoán mang dáng dấp của cho vay thế chấp hơn là một hợp đồng tương lai. Mặt khác, do chưa có khung pháp lý rõ ràng, nên hoạt động repo mỗi nơi vẫn được hiểu theo một kiểu khác nhau. Vì thế, hoạt động repo tại Việt Nam vẩn chưa mang tính chuyên nghiệp.