Bộ và tập đoàn, ai to hơn ?

Trước tình trạng cúp điện tràn lan gây ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, làm đảo lộn đời sống của người dân, mới đây tỉnh Khánh Hòa, Bà Rịa - Vũng Tàu và cả UBND TP HCM đều đã có công văn đề nghị Chính phủ xem xét trách nhiệm của lãnh đạo tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN). Vấn đề đặt ra là tại sao các cơ quan nói trên không kiến nghị Bộ Công Thương với tư cách là cơ quản lý nhà nước về điện và là bộ chủ quản của EVN?

Theo Nghị định 189 của Chính phủ ban hành ngày 27/12/2007 quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ Công Thương thì bộ này là cơ quan của Chính phủ, thực hiện chức năng quản lý nhà nước về công nghiệp và thương mại, bao gồm các ngành và lĩnh vực: cơ khí, luyện kim, năng lượng mới, năng lượng tái tạo, dầu khí... Đồng thời thực hiện chức năng quản lý cạnh tranh, kiểm soát độc quyền...

Một quan chức từng công tác tại Bộ Công nghiệp (trước đây) nói rằng: “Về nguyên tắc, bất cứ công việc gì của các Tổng công ty 91 trước đây, nay là tập đoàn, đều phải qua bộ chủ quản xem xét, song không phải cái gì bộ chủ quản cũng có quyền quyết và cái gì bộ quyết chưa chắc các đơn vị đó đã chịu nghe”.

Tiếng là các lĩnh vực thuộc sự quản lý nhà nước của bộ, song việc thành lập các tổng công ty, tập đoàn là do Thủ tướng quyết định, ngay đến chức danh chủ tịch hội đồng quản trị, tổng giám đốc, thành viên hội đồng quản trị, bộ trưởng cũng chẳng có quyền về mặt nhân sự. Thành ra trên thực tế, tuy bộ là cơ quan quản lý nhà nước, nhưng các tập đoàn hoạt động chẳng khác gì một “bộ” thu nhỏ nên nhiều việc bộ cũng khó can thiệp.

Đơn cử, năm 2009, nhằm phá thế độc quyền của EVN, Bộ Công Thương đã đề xuất phương án “Tái thiết tổng thể thị trường điện cạnh tranh và tái cơ cấu ngành điện” theo hướng gộp các nhà máy phát điện thuộc EVN thành một số tổng công ty phát điện; tách Trung tâm Điều độ hệ thống điện quốc gia, Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia ra khỏi EVN thành tổng công ty, hoặc công ty hoạt động độc lập.

Tuy nhiên, đề xuất đó đã bị Hội đồng quản trị EVN gửi văn bản lên Thủ tướng phản đối, vì cho rằng chủ trương của bộ không phù hợp, khiến quy mô hoạt động của tập đoàn bị thu nhỏ, không tương xứng với vị thế của một tập đoàn kinh tế mạnh như kỳ vọng của Nhà nước. Từ đó đến nay, câu chuyện về xóa bỏ vị thế độc quyền của EVN, tiến tới xây dựng thị trường điện cạnh tranh vẫn chỉ là khẩu hiệu của Bộ Công Thương tại các hội nghị, hội thảo hay báo cáo trước Quốc hội.

Đối với các ngành như dầu khí, than, hàng không... cũng gần như vậy. Chức năng của bộ là cùng với tập đoàn, các viện nghiên cứu soạn thảo chiến lược phát triển ngành để trình Chính phủ phê duyệt; còn can thiệp vào chiến lược sản xuất, kinh doanh chỉ là trên lý thuyết. Thậm chí có tập đoàn, chủ tịch hội đồng quản trị còn ngang với bộ trưởng, đều là ủy viên Trung ương. Thế nên, một khi liên quan đến vấn đề nhân sự, bộ chủ quản cũng không có quyền quyết định.