Kỳ 1: Thế giới cần nước Mỹ (1)
Giống như ông Arvind Subramanian và nhiều chuyên gia kinh tế
khác đã chỉ ra, mọi chuyện sẽ thay đổi rất nhiều. Trong quá khứ, nhóm nền kinh
tế quy mô lớn nhất và thống trị thế giới cũng đồng nghĩa với giàu có nhất. Quốc
gia nào mà người dân hiển nhiên chiến thắng trong hệ thống kinh tế không giới
hạn thường không muốn theo đuổi chính sách bảo hộ và luôn muốn giữ hệ thống mở.
Lãnh đạo Trung Quốc, đứng đầu một đất nước nghèo và vẫn đang
phát triển, không thực sự muốn mở cửa nền kinh tế. Họ đã bắt đầu đóng cửa một
số lĩnh vực, tránh cạnh tranh từ nước ngoài và nhiều khả năng sẽ tiếp tục làm
như vậy với nhiều lĩnh vực khác trong tương lai.
Ngay cả nhiều chuyên gia kinh tế lạc quan như ông Subramanian
cũng tin rằng trật tự kinh tế tự do sẽ cần đến yếu tố đảm bảo trong một kịch
bản mà Trung Quốc thực hiện quyền thống trị bằng cách đảo ngược chính sách
trước đây hoặc không mở cửa một số lĩnh vực của nền kinh tế vốn hiện đã bị đóng
kín quá mức.
Phần lớn thế giới chào đón sự thống trị kinh tế của Mỹ bởi Mỹ
luôn tạo ra tiền cho các nước đối tác. Sự thống trị kinh tế thế giới của Trung
Quốc sẽ được “chào đón” theo cách khác.
Không giống kỷ nguyên thống trị thế giới của người Anh và
sau này đến người Mỹ, sức mạnh kinh tế tập trong vào một nhóm cá nhân hay tập
đoàn, hệ thống của Trung Quốc giống như hệ thống thương mại của nhiều thế kỷ
trước. Chính phủ tích lũy tài sản để đảm bảo cho hệ thống quản lý, chi tiền cho
quân đội và hải quân nhằm cạnh tranh với nhiều thế lực khác trên thế giới.
Dù người Trung Quốc hưởng lợi nhiều từ trật tự kinh tế kinh
tế mở, cuối cùng có thể họ có thể hủy hoại nó bởi họ ưu tiên đảm bảo tài sản
của nhà nước và quyền lực đi kèm với nó. “Con ngỗng đẻ trứng vàng” cuối cùng có
thể sẽ bị giết thịt bởi người ta không biết làm cách nào để giữ cho nó và chính
họ cùng tồn tại.
Cuối cùng, sự hòa bình giữa các cường quốc đã được duy trì
trong suốt 6 thập kỷ qua sẽ như thế nào? Liệu nó có tồn tại được trong một thế
giới hậu Mỹ?
Nhiều bình luận gia muốn kịch bản trên xảy ra cho rằng sự
thống trị của Mỹ sẽ được thay đổi bởi sự hòa thuận đa cực. Hệ thống đa cực xưa
nay không ổn định cũng chẳng mang lại hòa bình. Sự bình đẳng tương đối giữa các
cường quốc là nguồn gốc của sự bất ổn dẫn đến nhiều tính toán sai lầm.
Từ thế kỷ 16 đến thế kỷ 18, cuộc chiến giữa các cường quốc
đã trở thành điều bình thường trong thế giới đa cực; có thể kể đến rất nhiều
cuộc chiến tranh mang tính phá hủy trên phạm vi toàn châu Âu sau Cuộc Cách mạng
Pháp và kết thúc với sự thất bại của Napoleon vào năm 1815.
Thế kỷ 19 nổi bật với hàng loạt cuộc chiến giữa các cường
quốc kéo dài nhiều thế kỷ, nổi bật với một số cuộc xung đột chính. Cuộc chiến
tranh Krym (1853 – 1856) có thể coi như một cuộc tiểu Chiến tranh Thế giới có
sự tham gia của hơn 1 triệu người Nga, Pháp, Anh và Thổ Nhĩ Kỳ cũng như lực
lượng quân sự từ 9 quốc gia khác. Hơn nửa triệu người chết và rất nhiều người
bị thương. Trong chiến tranh Pháp – Phổ (1870 – 1871), chính phủ hai quốc gia
đã cử tới 2 triệu lính tham gia và trong đó nửa triệu người mất mạng hoặc bị
thương.
Thời kỳ hòa bình sau các cuộc xung đột trên nổi bật với căng
thẳng và cạnh tranh căng cao, rất nhiều cuộc chiến nổ ra trên cả đất liền và
vùng biển. Đỉnh điểm phải kể đến Chiến tranh Thế giới thứ Nhất, cuộc chiến hủy
hoại và gây nhiều thương vong nhất trong lịch sử nhân loại. Như nhà khoa học
chính trị Robert W. Tucker đã chỉ ra: “Chiến tranh vẫn là công cụ để đảm bảo
cán cân quyền lực.”
Chẳng có lý do gì để tin việc trở lại thế giới đa cực trong
thế kỷ 21 sẽ mang đến ổn định và hòa bình nhiều hơn so với trong quá khứ. Kỷ
nguyên thống trị của nước Mỹ đã cho thấy rằng chẳng có công thức nào mang lại
sự hòa bình cho các cường quốc hơn là sự chắc chắn về việc ai đang ở thế “bề
trên”.
Tổng thống Mỹ Bill Clinton trước đây khi rời Nhà Trắng đã
luôn giữ niềm tin rằng nhiệm vụ quan trọng của nước Mỹ là tạo ra một thế giới
mà chúng ta sống nhưng không còn là siêu cường duy nhất của thế giới, và rằng
cần chuẩn bị sẵn sàng cho thời gian mà nước Mỹ sẽ phải chia sẻ võ đài với nước
khác. Ông không sai khi mong mỏi điều trên xảy ra. Thế nhưng liệu có làm được
mọi chuyện không?
Trên phương diện an ninh, luật lệ và tổ chức trật tự quốc tế
không tồn tại sự đi xuống của nhiều quốc gia không công nhận nó. Họ giống như
giàn giáo xung quanh một tòa nhà: Họ không đẩy tòa nhà đứng vững mà tòa nhà giữ
cho họ đứng.
Nhiều chuyên gia về chính sách ngoại giao quốc tế coi trật
tự quốc tế hiện tại như kết quả tất yếu của sự tiến hóa nhân loại, sự kết hợp
của khóa học và công nghệ tiên tiến, kinh tế toàn cầu, các tổ chức quốc tế mạnh
lên, phát triển nguyên tắc ứng xử quốc tế và dân chủ trong nhiều chính phủ.
Trật tự quốc tế không phải sự tiến hóa, nó là sự áp đặt. Nó
là sự thống trị của tầm nhìn của nước này lên trên nước khác và trong trường
hợp nước Mỹ, sự thống trị của ý tưởng thị trường tự do cũng như nguyên tắc dân
chủ cùng với hệ thống quốc tế ủng hộ nó. Trật tự hiện tại chỉ có thể được duy
trì miễn những ai ủng hộ và hưởng lợi từ nó duy trì mong muốn và có khả năng
bảo vệ nó.
Nếu sức mạnh Mỹ đi xuống, tổ chức và luật lệ mà sức mạnh Mỹ
ủng hộ nó cũng sẽ đi xuống. Hoặc cụ thể hơn, nếu lịch sử mang đến cho chúng ta
một bài học, tất cả các yếu tố trên sẽ cùng sụp đổ khi chúng ta chuyển sang một
thứ trật tự mới hoặc sự lộn xộn, mất trật tự. Cuối cùng chúng ta sẽ phải thừa
nhận rằng nước Mỹ cần tồn tại để giữ cho trật tự thế giới hiện tại ổn định, cái
thay thế cho sức mạnh Mỹ chẳng mang lại hòa bình mà chỉ toàn sự hỗn loạn và
thảm họa – thế giới thực tế đã chìm trong bất ổn như thế trước khi vị thế Mỹ
được xác lập.
Ngọc Diệp