Mai Kiều Liên

Trong một cuộc phỏng vấn, bà Mai Kiều Liên kể rằng năm 2003, khi nhận thấy cổ phần hóa là xu hướng tất yếu và có thể tạo động lực phát triển, ban lãnh đạo Vinamilk đã chủ động thuyết phục cơ quan nhà nước chấp thuận cho doanh nghiệp chuyển đổi mô hình.

Điều đáng nói là Vinamilk khi ấy không phải doanh nghiệp yếu kém cần tái cơ cấu để tồn tại. Ngược lại, công ty có vị thế lớn trong ngành sữa và đang hoạt động hiệu quả. Đây cũng là lý do Nhà nước quyết định giữ tới 80% vốn điều lệ theo phương án cổ phần hóa.

Vậy tại sao bà Liên lại muốn thay đổi? Trong một cuộc phỏng vấn khác, khi được hỏi về khác biệt lớn nhất sau cổ phần hóa, bà không nói đến khả năng huy động vốn hay giá cổ phiếu, mà nhắc ngay đến việc rút ngắn các thủ tục kinh doanh.

Trước đây, muốn thực hiện một dự án đầu tư, doanh nghiệp phải trải qua quy trình xin phép kéo dài. Sau cổ phần hóa, đại hội đồng cổ đông thống nhất chiến lược, hội đồng quản trị phân cấp thẩm quyền và ban điều hành được chủ động triển khai công việc theo quy chế.

"Thời gian là vàng là bạc mà", bà nói.

Những vướng mắc với những thủ tục kéo dài vốn không phải điều mới xuất hiện. Đầu thập niên 1990, khi ba nhà máy của Vinamilk vẫn tập trung ở phía Nam, bà Mai Kiều Liên quyết tâm xây dựng nhà máy tại Hà Nội để phục vụ thị trường miền Bắc. Kế hoạch gặp nhiều hoài nghi. Có lãnh đạo từng đặt câu hỏi: Một hộp sữa giá ngang cả gánh cà chua thì ai mua?

Bà Liên lập luận rằng nếu miền Bắc không có nhu cầu, Vinamilk đã chẳng phải vận chuyển sản phẩm gần 2.000 km từ TP.HCM ra tiêu thụ. Sau hai năm thuyết phục cơ quan chủ quản, dự án được chấp thuận với tổng vốn đầu tư khoảng 8 triệu USD. Nhà máy sữa Hà Nội được xây dựng trong thập niên 1990, trở thành một bước tiến quan trọng trong chiến lược mở rộng thị trường miền Bắc của Vinamilk.

Câu chuyện ấy phần nào giải thích vì sao bà đặc biệt coi trọng quyền tự chủ của doanh nghiệp. Trước khi quyết định cổ phần hóa, bà Liên cũng từng đưa ra một lựa chọn quan trọng khác liên quan đến quyền kiểm soát Vinamilk.

Hai lựa chọn, từ từ chối liên doanh rồi chủ động cổ phần hóa, thực chất cùng xuất phát từ một quan điểm. Đó là Vinamilk cần được tự quyết định con đường phát triển của mình.

Cổ phần hóa không đồng nghĩa từ bỏ quyền tự chủ. Trái lại, theo cách nhìn của bà Liên, đó là cơ hội thoát khỏi những tầng nấc quản lý hành chính để vận hành theo cơ chế doanh nghiệp hiện đại.

Tháng 10/2003, phương án cổ phần hóa Vinamilk được phê duyệt với vốn điều lệ 1.500 tỷ đồng. Nhà nước nắm 80%, cán bộ công nhân viên được phân bổ 12,54%, người nông dân nuôi bò sữa được dành 2,66% và 4,8% bán ra bên ngoài.

Sau những đợt bán cổ phần tiếp theo, tỷ lệ sở hữu Nhà nước giảm xuống 50,01% vào cuối năm 2005. Chưa đầy hai tháng sau, Vinamilk chính thức lên sàn chứng khoán. Từ đây, doanh nghiệp bước vào thời kỳ tăng trưởng mạnh.

Theo số liệu công bố, doanh thu hợp nhất Vinamilk tăng từ 4.227 tỷ đồng năm 2004 lên 63.724 tỷ đồng năm 2025, tương đương hơn 15 lần. Lợi nhuận sau thuế tăng từ 518 tỷ đồng lên 9.414 tỷ đồng, tức hơn 18 lần.

Vinamilk trong nhiều thời điểm đã giữ vị trí doanh nghiệp có vốn hóa lớn nhất thị trường chứng khoán Việt Nam, đỉnh cao vào cuối năm 2017 với giá trị lên tới 13 tỷ USD.

Những nhà đầu tư đồng hành với Vinamilk từ ngày đầu niêm yết cũng đã trải qua thời kỳ gia tăng tài sản đáng mơ ước.

Tạm tính dựa trên lịch sử chia cổ tức và cổ phiếu thưởng, một nhà đầu tư mua 1.000 cổ phiếu VNM trong phiên đầu tiên năm 2006, chi 53 triệu đồng và bỏ thêm 500.000 đồng thực hiện quyền mua năm 2007, nếu giữ toàn bộ đến ngày 30/10/2026, sẽ sở hữu khoảng 11.700 cổ phiếu, giá trị hơn 660 triệu đồng.

Cộng thêm khoảng 577 triệu đồng cổ tức tiền mặt đã nhận trong suốt hành trình, tổng giá trị tài sản và cổ tức đạt gần 1,24 tỷ đồng, gấp khoảng 23 lần vốn bỏ ra. Phép tính chưa bao gồm thuế, phí, lạm phát và giả định cổ tức tiền mặt không được tái đầu tư.

Theo thông báo mới nhất, Vinamilk sẽ trả cổ tức đợt một năm 2026 bằng tiền mặt với mức 2.500 đồng/cổ phiếu, chốt danh sách ngày 12/11 và thanh toán ngày 26/11.

Những con số ấy là bằng chứng cho hiệu quả của sự thay đổi cách vận hành của một doanh nghiệp Việt, từ chỗ phụ thuộc vào các quyết định hành chính rồi trở thành công ty đại chúng có sự tham gia của nhiều nhà đầu tư trong và ngoài nước.

Trong cuộc trò chuyện với Chủ tịch Dragon Capital Dominic Scriven tại Women's Summit 2018, bà Liên từng khẳng định không ngại việc doanh nghiệp phải minh bạch hơn. Bà cho rằng tuân thủ các chuẩn mực quốc tế và công khai thông tin giúp doanh nghiệp hạn chế rủi ro, hoạt động tốt hơn.

Tuy nhiên, hành trình 20 năm trên sàn của Vinamilk không phải lúc nào cũng thuận lợi.

Sau thời kỳ tăng trưởng và đạt đỉnh vào năm 2018, cổ phiếu VNM rơi vào giai đoạn kém hấp dẫn. Kết quả đầu tư giữa những người nắm giữ từ năm 2006 và các cổ đông gia nhập thị trường sau năm 2018 là một sự khác biệt vô cùng lớn.

Câu hỏi của cổ đông cũng cho thấy thách thức mà Vinamilk đang đối mặt. Nếu trong giai đoạn đầu niêm yết, doanh nghiệp hấp dẫn nhờ tốc độ mở rộng thị trường và tăng trưởng lợi nhuận, thì khi đã trở thành một công ty lớn, việc duy trì tốc độ ấy khó khăn hơn nhiều.

Năm 2025, Vinamilk lập kỷ lục doanh thu hơn 63.700 tỷ đồng, nhưng lợi nhuận sau thuế 9.414 tỷ đồng vẫn thấp hơn đôi chút so với năm trước. Quy mô tiếp tục mở rộng, song tốc độ tăng trưởng lợi nhuận không còn bứt phá như giai đoạn đầu sau cổ phần hóa.

Bà Mai Kiều Liên hiểu rõ thách thức đó. Trong cuộc trò chuyện năm 2025, bà chia sẻ về quyết định tái định vị toàn diện thương hiệu Vinamilk bắt đầu từ năm 2023. Đó không đơn thuần là thay đổi logo hay bao bì, mà còn là cách tiếp cận thế hệ người tiêu dùng trẻ, phát triển sản phẩm và đổi mới hoạt động doanh nghiệp.

Bà thừa nhận việc thay đổi một thương hiệu đã tồn tại gần nửa thế kỷ luôn tiềm ẩn rủi ro. Có người từng cảnh báo sự thay đổi ấy có thể làm hỏng những gì Vinamilk đã xây dựng. Nhưng bà cho rằng nếu không đổi mới, doanh nghiệp sẽ khó tiếp tục phát triển.

Nhìn lại hành trình của bà Mai Kiều Liên, có thể thấy một điểm chung giữa những lựa chọn cách nhau nhiều thập niên. Cuối những năm 1990, bà lựa chọn cạnh tranh thay vì nhường quyền kiểm soát cho đối tác ngoại. Năm 2003, bà thúc đẩy cổ phần hóa dù doanh nghiệp đang kinh doanh tốt. Hai mươi năm sau, bà tiếp tục tìm cách thay đổi một thương hiệu đã có vị thế vững chắc trên thị trường.

Năm 2026, Vinamilk tròn 50 tuổi, đồng thời đánh dấu 20 năm niêm yết trên thị trường chứng khoán. Bà Mai Kiều Liên đã chứng kiến doanh nghiệp đi qua thời bao cấp, cổ phần hóa, trở thành một trong những cổ phiếu lớn nhất Việt Nam và sau đó đối diện những thách thức mới từ thị trường.

Nếu quyết định cổ phần hóa năm 2003 đã giúp Vinamilk bước vào một thời kỳ phát triển mới, thì thách thức hiện nay là tìm ra động lực tăng trưởng cho giai đoạn tiếp theo. Và đó cũng chính là câu chuyện chưa kết thúc của người phụ nữ đã gắn bó gần trọn sự nghiệp với doanh nghiệp sữa lớn nhất Việt Nam.