Cho tới thời điểm hiện tại, Iran chưa chính thức lên tiếng về điều này nhưng tốc độ lan truyền của nó trên Internet vẫn rất mạnh mẽ. Thậm chí, trong một ngày gần đây, tờ South China Morning Post còn phải đăng tải một bài viết, dẫn lời các chuyên gia, nói về những lợi và hại xung quanh việc giả thiết Iran cho phép các tàu thanh toán bằng đồng tệ đi qua Eo biển Hormuz.
Dòng chảy dầu khí toàn cầu đang tắc nghẽn
Eo biển Hormuz đảm nhiệm khoảng 1/5 lượng dầu mỏ vận chuyển bằng đường biển của thế giới, khiến bất kỳ điều kiện nào liên quan đến việc sử dụng eo biển cũng có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với thị trường năng lượng. Tuy nhiên, Eo biển này gần như bị đóng hoàn toàn suốt nhiều ngày qua bởi Iran.
Động thái này diễn ra trong bối cảnh căng thẳng quân sự leo thang gần đây liên quan đến các vụ Mỹ và Israel nhắm mục tiêu vào các cơ sở của Iran, vốn đã làm gián đoạn hoạt động vận tải biển và đẩy giá dầu lên gần mức 100 đô la Mỹ/một thùng, mức chưa từng thấy trong nhiều năm. Dòng chảy dầu mỏ toàn cầu đã phải đối mặt với những hạn chế nghiêm trọng kể từ đầu tháng 3, thúc đẩy các nước nhập khẩu tại châu Á và xa hơn nữa phải tiến hành đánh giá khẩn cấp.
Tình trạng leo thang căng thẳng tồi tệ tới mức Iran đã trực tiếp tấn công các cơ sở năng lượng lớn của các nước láng giềng, dù có vẻ họ vẫn lựa chọn các cơ sở có cổ phần của doanh nghiệp Mỹ, để đáp trả lại cuộc tấn công của Israel nhằm vào cơ sở khí đốt hàng đầu của Iran.
Lưu lượng giao thông hàng hải giảm mạnh kể từ khi xung đột Iran bắt đầu
Số lượt tàu chở dầu đi qua Eo biển Hormuz hàng ngày
Tuy nhiên, Tehran có vẻ không chỉ phá hủy các cơ sở năng lượng trong khu vực. Nhà nước Cộng hòa Hồi giáo dường như đã sẵn sàng thách thức trực tiếp hệ thống petrodollar (đô la dầu mỏ) lâu đời, vốn chi phối việc định giá và thanh toán dầu thô chủ yếu bằng đô la Mỹ kể từ những năm 1970. Trong nhiều năm qua, hệ thống petrodollar đã củng cố vị thế đồng đô la như đồng tiền dự trữ chính của thế giới, tạo điều kiện cho ảnh hưởng tài chính và khả năng thực thi các lệnh trừng phạt của Mỹ.
Động thái của Iran dường như đang theo cùng xu hướng phi đô la hóa đang được đẩy nhanh bởi các lệnh trừng phạt. Trung Quốc, khách hàng mua dầu lớn nhất của Iran, hiện đã thực hiện giao dịch bằng đồng nhân dân tệ thông qua các kênh thay thế, bao gồm các ngân hàng chuyên biệt và mạng lưới trung gian. Các báo cáo cho thấy Trung Quốc mua khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran và thường thanh toán bằng đồng tệ qua các cơ chế như CIPS (Cross-border Interbank Payment System, hay Hệ thống Thanh toán Liên Ngân hàng Xuyên biên giới của Trung Quốc).
Nga cũng đã chuyển các giao dịch dầu mỏ sang đồng tệ và đồng rúp trong quan hệ với Trung Quốc và thương mại song phương hiện nay gần như hoàn toàn không dựa trên đô la. Những mô hình này phản ánh nỗ lực phối hợp giữa các quốc gia bị trừng phạt nhằm xây dựng cơ sở hạ tầng thanh toán có khả năng phục hồi.
Các nhà phân tích lưu ý rằng việc thực thi điều kiện chỉ dùng đồng tệ khi di chuyển qua eo biển Hormuz đặt ra những rào cản kỹ thuật. Việc xác minh thanh toán bằng đồng tệ theo thời gian thực trong bối cảnh các thỏa thuận vận chuyển phức tạp vẫn còn khó khăn. Chưa kể, việc tuân thủ có thể khiến người mua đối mặt với rủi ro bị trừng phạt thứ cấp từ Mỹ.
Hàn Quốc và Nhật Bản, những nước nhập khẩu lớn tại châu Á phụ thuộc vào nguồn cung Trung Đông, đang chịu áp lực đặc biệt. Sự gián đoạn đã khiến Tokyo và Seoul phải đánh giá kho dự trữ quốc gia và các nguồn cung thay thế. Các công ty vận tải biển Nhật Bản đã tạm dừng hoạt động gần eo biển, trong khi các nhà máy lọc dầu Hàn Quốc theo dõi sát sao nguồn cung.
Điều kiện này có thể buộc các quốc gia này rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan: chấp nhận thanh toán bằng đồng tệ để đảm bảo quyền tiếp cận, hoặc tìm kiếm các tuyến đường vòng dài hơn và tốn kém hơn qua châu Phi, hoặc tăng cường phụ thuộc vào các nhà sản xuất ngoài Trung Đông như Nga. Nga đứng ở vị thế có lợi khi trở thành nhà cung cấp thay thế chủ chốt, với tiềm năng chuyển hướng xuất khẩu sang châu Á trong bối cảnh có những miễn trừ đối với một số lệnh trừng phạt.
Trung Quốc được hưởng lợi về mặt chiến lược từ việc sử dụng rộng rãi đồng nhân dân tệ trong các thương vụ năng lượng. Bắc Kinh từ lâu đã tìm cách quốc tế hóa đồng tiền của mình, bao gồm các nỗ lực trước đây nhằm thuyết phục các nhà sản xuất vùng Vịnh chấp nhận dùng tệ để mua dầu thô. Đề xuất của Iran mang lại sự thúc đẩy cả về mặt biểu tượng lẫn thực tiễn, có khả năng mở rộng các cơ chế petroyuan (Nhân dân tệ dầu mỏ).
Hệ thống petrodollar là gì?
Hệ thống petrodollar được thiết lập vào những năm 1970 sau sự sụp đổ của hệ thống Bretton Woods và là một trong những thỏa thuận tiền tệ có hệ quả quan trọng nhất trong lịch sử hiện đại.
Năm 1944, hiệp định Bretton Woods đã đưa đồng đô la Mỹ trở thành mỏ neo của hệ thống tiền tệ toàn cầu, được neo với giá vàng và các đồng tiền khác cố định với đô la. Khuôn khổ này nhằm mục đích cung cấp sự ổn định tài chính toàn cầu sau sự phân mảnh kinh tế của Chiến tranh Thế giới thứ 2 và củng cố vị thế đồng đô la Mỹ thành đồng tiền dự trữ của thế giới.
Sự bền vững của hệ thống này vẫn còn rõ ràng cho đến ngày nay. Theo dữ liệu từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), khoảng 58% dự trữ ngoại hối toàn cầu được nắm giữ bằng đô la. Hầu hết hàng hóa quốc tế được định giá bằng đồng tiền này, và các thị trường vốn lớn nhất đều nằm ở Mỹ. Những điểm mạnh về cấu trúc này khó có thể phai nhạt sớm.
“Thời tàn” của Petrodollar sắp tới?
Sự thống trị hàng thập kỷ của đồng đô la đang gặp áp lực chưa từng có.
Các nước thuộc khối BRICS đang thảo luận về các cơ chế tài chính mới giúp việc giao dịch trong khối dễ dàng hơn – và gián tiếp làm giảm sự phụ thuộc vào các kênh hiện do đô la thống trị. Tới nay, cả Ấn Độ và Brazil đều phủ nhận việc kết nối tiền kỹ thuật số BRICS là một phần của các động thái hướng tới phi đô la hóa, và đây chính là điều khiến Mỹ lo ngại.
Trong khi đó, hồi tháng 5/2025, Chủ tịch Ngân hàng Trung ương châu Âu Christine Lagarde đã gây chú ý với đánh giá thẳng thắn rằng bối cảnh toàn cầu hiện tại mang đến cơ hội đáng kể cho một "đồng euro toàn cầu," khi các nhà đầu tư "bất an bởi các chiến lược kinh tế khó đoán định của Mỹ" ngày càng giảm tỷ trọng tài sản tính bằng đồng đô la.
Những động thái này phản ánh những dịch chuyển cấu trúc sâu sắc. Tỷ trọng của đồng đô la trong dự trữ toàn cầu đã giảm từ 71% xuống 56,3% kể từ năm 2008, khi các ngân hàng trung ương mua hơn 1.000 tấn vàng mỗi năm trong ba năm liên tiếp.
Trung Quốc đã cắt giảm lượng nắm giữ trái phiếu Kho bạc Mỹ từ 1.300 tỷ đô la năm 2013 xuống chỉ còn 682 tỷ đô la vào tháng 11/2025, đồng thời mở rộng thương mại dựa trên Nhân dân tệ trên khắp châu Á.
Khủng hoảng khí hậu cũng góp phần vào quá trình này. Khi thế giới chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch, áp lực cấu trúc đặt lên nhu cầu đô la, và Mỹ ngày càng bám víu vào sự phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch để duy trì sự thống trị tiền tệ, thì các vết nứt càng trở nên sâu sắc hơn.
Phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos đầu tháng này, Jeffry Frieden, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Columbia, đã cảnh báo về "sự xói mòn niềm tin vào đồng đô la" khi ngày càng có nhiều nghi ngờ về sự an toàn của trái phiếu Kho bạc Mỹ với tư cách là "tài sản tài chính quan trọng nhất thế giới."
Biến động hiện nay ở Trung Đông đã bắt đầu cho thấy các giải pháp tài chính thay thế có thể hoạt động như thế nào trong thực tế. Căng thẳng gần đây quanh eo biển Hormuz đã hé lộ những dịch chuyển tài chính này có thể vận hành ra sao. Một số lô hàng dầu di chuyển từ Iran sang các thị trường châu Á hiện dựa vào các thỏa thuận tài chính và bảo hiểm hoạt động bên ngoài hệ thống ngân hàng phương Tây truyền thống.
Trong một số trường hợp, các giao dịch được thanh toán thông qua hệ thống CIPS thay vì các mạng lưới thanh toán dựa trên đô la thông thường. Mặc dù sự chuyển đổi có thể diễn ra chậm, nhưng xu hướng của nó đang ngày càng trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết.
Trong nhiều thập kỷ qua, đồng đô la Mỹ đã đóng vai trò như ngôn ngữ vận hành của thương mại năng lượng toàn cầu. Vai trò đó sẽ không biến mất nhanh chóng. Tuy nhiên, việc giả định rằng dầu mỏ phải luôn luôn lưu chuyển qua một hệ thống tiền tệ duy nhất dường như không còn chắc chắn như trước nữa và một bối cảnh tài chính đa dạng hơn có lẽ đang dần hình thành trên toàn cầu.
Nguồn: Tổng hợp