01 / CÂU HỎI ĐẶT RA

Vì sao những cơ nghiệp lớn khó tồn tại qua ba thế hệ?

Tháng 7/2025, SHS Research, đơn vị thuộc Công ty chứng khoán do Đỗ Quang Vinh - người con trai cả của doanh nhân Đỗ Quang Hiển – làm Chủ tịch, đã công bố một báo cáo mang tên “Kế thừa hay chuyển giao”, dành chương đầu tiên phân tích câu tục ngữ Việt Nam quen thuộc “Không ai giàu ba họ”.

Theo thống kê quốc tế được báo cáo dẫn lại, chỉ khoảng 30% doanh nghiệp gia đình tồn tại đến thế hệ thứ hai, 12% đến thế hệ thứ ba và chưa tới 3% duy trì cơ nghiệp tới thế hệ thứ tư. Những con số này không hàm ý rằng phần lớn người thừa kế đều tiêu tán tài sản. Sự suy giảm của một cơ nghiệp qua nhiều thế hệ có những nguyên nhân phức tạp hơn.

Một trong những trở ngại nằm ngay trong cấu trúc sở hữu. Ở thế hệ sáng lập, quyền quyết định thường tập trung vào một hoặc một số ít người. Qua các lần thừa kế, số người có quyền lợi tăng lên, trong khi quan điểm về đầu tư, cổ tức và mức độ chấp nhận rủi ro có thể khác biệt. Việc duy trì đồng thuận về chiến lược, đầu tư và phân chia lợi ích trở nên khó khăn hơn.

Một nghiên cứu trên 3.250 gia đình giàu có trong 25 năm đã cho biết, 60% trường hợp mất mát tài sản có liên quan đến đổ vỡ niềm tin và thiếu đối thoại giữa các thành viên. 25% đến từ việc người thừa kế chưa được chuẩn bị đầy đủ. 10% liên quan đến thiếu mục tiêu chung và 5% thuộc các nguyên nhân khác.

Một vấn đề khác nằm ở khoảng cách giữa hai thế hệ. Người sáng lập có thể đi lên từ điều kiện thiếu vốn, thiếu nguồn lực, trực tiếp đối mặt với những thử thách khắc nghiệt để gây dựng doanh nghiệp. Thế hệ kế tiếp có lợi thế về giáo dục, quan hệ và nguồn lực tài chính, nhưng những điều kiện ấy không tự động tạo ra năng lực kinh doanh tương đương cha ông của họ.

Ngay cả khi quá trình kế nhiệm diễn ra thuận lợi, cơ nghiệp vẫn có thể chịu tác động từ biến động kinh tế vĩ mô, cạnh tranh, công nghệ hay những thay đổi chính sách. Mô hình từng tạo nên thành công cho thế hệ trước chưa chắc còn phù hợp trong những thập niên sau.

Bởi vậy, “không ai giàu ba họ” không phải một định mệnh, mà phản ánh những rủi ro thực tế của việc chuyển giao tài sản, quyền lực và trách nhiệm.

Tại Việt Nam, sau nhiều thập kỷ phát triển của kinh tế tư nhân, ngày càng nhiều người con của các doanh nhân lớn tham gia điều hành những tổ chức có tài sản hàng chục, thậm chí hàng trăm nghìn tỷ đồng như Vingroup, REE, ACB, Novaland, TTC AgriS, T&T…

Tuy nhiên, các doanh nghiệp này đa phần là công ty đại chúng, có cổ đông bên ngoài gia đình sáng lập và bộ máy quản trị phải tuân thủ pháp luật. Việc kế nhiệm ở những tổ chức này không đơn thuần là cha mẹ trao lại một cơ nghiệp riêng, mà còn gắn với trách nhiệm đối với cổ đông, nhân viên và thị trường.

Trong bối cảnh đó, Next Gen Business, hạng mục thuộc FChoice Awards 2026 do CafeF tổ chức, hướng sự chú ý đến những lãnh đạo thế hệ kế tiếp có dấu ấn về quản trị hiện đại, đổi mới mô hình kinh doanh và kết quả hoạt động của doanh nghiệp.

Với những người kế nghiệp, xuất thân cho biết họ bắt đầu từ đâu và vị trí được trao cho biết trách nhiệm của họ. Rồi sau đó, dấu ấn riêng phải được nhận diện qua cách họ sử dụng nguồn lực, lựa chọn hướng đi và giải quyết những vấn đề của doanh nghiệp.

02 / CUỘC CHUYỂN GIAO

Kế nghiệp một đế chế nghìn tỷ khó đến đâu?

Năm 2020, tại đại hội cổ đông của Công ty Cổ phần Cơ Điện Lạnh (REE), bà Nguyễn Thị Mai Thanh công khai một vấn đề khiến doanh nghiệp trăn trở nhiều năm: tìm người thay mình làm Tổng giám đốc.

REE khi đó đã phát triển từ một doanh nghiệp cơ điện lạnh thành tập đoàn đầu tư trong các lĩnh vực năng lượng, nước, cơ điện và bất động sản. Nhưng quá trình tìm người điều hành không hề đơn giản. Bà Thanh cho biết công ty đã phỏng vấn nhiều ứng viên mà vẫn không tìm được người phù hợp. Cuối cùng, REE chọn nhân sự nội bộ, cử đi đào tạo ở nước ngoài hai năm trước khi bổ nhiệm.

Người được chọn là ông Huỳnh Thanh Hải, tiếp nhận ghế CEO từ tháng 8/2020. Sau gần 4 năm, ông Hải rời vị trí. Người kế nhiệm Lê Nguyễn Minh Quang chỉ tại nhiệm khoảng 4 tháng rưỡi trong năm 2024. Bà Thanh phải trực tiếp trở lại điều hành trước khi giao ghế Tổng giám đốc cho ông Ashok Ramachandran vào tháng 4/2025.

Đến đại hội bất thường tháng 7/2026, bà Mai Thanh một lần nữa thừa nhận tập đoàn đã tiếp nhận hai CEO nhưng cả hai chưa thực sự phù hợp. Lần này, người được lựa chọn là Nguyễn Ngọc Thái Bình, con trai bà Thanh, với khoảng 18 năm làm việc tại REE, từng giữ chức Giám đốc tài chính và Phó Tổng giám đốc.

Cùng cuộc chuyển giao đó, bà Thanh rời HĐQT. Ghế Chủ tịch được chuyển cho đại diện cổ đông lớn Platinum Victory, trong khi bà tiếp tục tham gia định hướng chiến lược.

REE cho thấy lựa chọn người kế nhiệm không có một công thức đơn giản giữa “người nhà” và “người ngoài”. Điều quyết định là mức độ phù hợp của người lãnh đạo với tổ chức, cùng một cơ chế đủ hiệu quả để hỗ trợ và giám sát họ.

Một trường hợp đã trải qua thời gian kiểm nghiệm dài hơn là ông Trần Hùng Huy tại ACB.

Năm 2012, khi mới 34 tuổi, ông Huy được bầu làm Chủ tịch HĐQT ACB giữa giai đoạn ngân hàng đối mặt biến cố lớn về nhân sự cấp cao và niềm tin thị trường. Là con trai nhà đồng sáng lập Trần Mộng Hùng, ông Huy đã có khoảng một thập kỷ làm việc tại ACB trước khi đảm nhận vị trí này.

Khi đó, tổng tài sản ACB còn 176.308 tỷ đồng, giảm 37% so với năm trước. Lợi nhuận trước thuế đạt 1.043 tỷ đồng, bằng khoảng một phần tư năm 2011. Sau 14 năm, tổng tài sản ngân hàng đạt khoảng 1,1 triệu tỷ đồng tại ngày 30/9/2026, gấp hơn 6 lần thời điểm cuối năm ông nhận chức. Lợi nhuận trước thuế năm 2025 đạt khoảng 19.500 tỷ đồng, gấp gần 19 lần năm 2012. Riêng 9 tháng đầu năm 2026 đạt hơn 16.600 tỷ đồng.

Đến đại hội cổ đông năm 2026, ông Huy trình bày hướng phát triển thành tập đoàn tài chính, đặt chứng khoán và quản lý gia sản vào chuỗi dịch vụ dành cho khách hàng.

Ở AgriS, bà Đặng Huỳnh Ức My tiếp nhận vị trí Chủ tịch từ mẹ, bà Huỳnh Bích Ngọc, vào tháng 7/2024. Đến niên độ 2025–2026, doanh thu doanh nghiệp đạt 26.733 tỷ đồng, trong khi lợi nhuận sau thuế đạt hơn 846 tỷ đồng. Trong cơ cấu doanh thu ấy, mía đường vẫn chiếm hơn 81%, nhưng các ngành hàng ngoài đường đã mang về khoảng 4.865 tỷ đồng. Riêng gạo đóng góp hơn 2.600 tỷ đồng, với sản lượng tiêu thụ vượt 210.000 tấn. Bên cạnh đường, danh mục kinh doanh mở rộng sang dịch vụ nông nghiệp, cây ăn quả, thực phẩm và đồ uống.

Tháng 3/2026, Bonsucro xác nhận TTC Attapeu thuộc AgriS trở thành nhà máy đường đầu tiên tại Lào đạt chứng nhận theo cả tiêu chuẩn sản xuất và chuỗi hành trình sản phẩm của tổ chức này. Đây là cơ sở thứ hai trong hệ thống AgriS được chứng nhận, sau nhà máy tại Tây Ninh. TTC Attapeu gắn với vùng sản xuất rộng 12.860 ha, sử dụng năng lượng sinh khối trong quá trình chế biến.

Theo bà Đặng Huỳnh Ức My, người kế nhiệm được trao nền tảng kinh doanh, nhưng phải tự xây dựng năng lực để phát triển nền tảng ấy trong một thị trường đã thay đổi.

Trong khi đó, Bùi Cao Nhật Quân trở thành Chủ tịch Novaland ngày 23/4/2026, giữa quá trình tái cấu trúc tài chính và tháo gỡ vướng mắc dự án. Phát biểu trước cổ đông, ông đặt việc hoàn tất cam kết với khách hàng và nhà đầu tư vào vị trí ưu tiên.

9 tháng đầu năm, Novaland đạt doanh thu thuần 10.216 tỷ đồng và lợi nhuận sau thuế 2.874 tỷ đồng, đảo chiều so với khoản lỗ cùng kỳ. Tuy nhiên, dòng tiền kinh doanh vẫn âm 5.364 tỷ đồng; doanh nghiệp còn gần 15.000 tỷ đồng nợ gốc quá hạn và hơn 5.200 tỷ đồng lãi vay quá hạn.

Việc xử lý nghĩa vụ nợ, khôi phục dòng tiền và triển khai dự án sẽ tiếp tục là những thách thức trong nhiệm kỳ lãnh đạo mới.

03 / THẾ HỆ TIẾP NỐI

Một thế hệ mới và những trọng trách đang được trao

Tháng 2/2026, McKinsey công bố nghiên cứu phân tích hoạt động chuyển giao lãnh đạo tại hàng trăm doanh nghiệp có yếu tố sở hữu gia đình trên thế giới.

Một phát hiện quan trọng là quá trình chuẩn bị người kế nhiệm CEO có thể kéo dài 8–15 năm, bao gồm lựa chọn, đào tạo, đánh giá ứng viên và chuẩn bị bộ máy điều hành. Nghiên cứu nhấn mạnh việc giao cho ứng viên những trách nhiệm kinh doanh thực tế, thay vì chỉ đào tạo về lý thuyết.

Tại Việt Nam, những người con của hai doanh nhân nổi tiếng, Phạm Nhật Vượng và Đỗ Quang Hiển, đang nằm trong nhóm gương mặt trẻ nhất được giao những vị trí lãnh đạo cấp cao tại các doanh nghiệp thuộc hệ sinh thái do thế hệ cha mẹ gây dựng.

Tháng 10/2026, SHB nhận toàn bộ giá trị chuyển nhượng SHBFinance từ Krungsri, khép lại thương vụ bắt đầu từ năm 2021. Khi ấy, Đỗ Quang Vinh giữ chức Chủ tịch SHBFinance, chủ trì và trực tiếp tham gia đàm phán với ngân hàng Thái Lan. Thỏa thuận chuyển nhượng được chia thành hai giai đoạn: 50% vốn đầu tiên hoàn tất năm 2023, đến ngày 15/10/2026, đối tác hoàn tất thanh toán toàn bộ giá trị giao dịch.

Vào năm ngân hàng hoàn thành thương vụ, ông Vinh cũng trình bày định hướng công nghệ “5 First”, đặt dữ liệu, con người, điện toán đám mây, AI và thiết bị di động vào mô hình vận hành. Đến tháng 11, SHB dừng kênh giao dịch SHB Online dành cho khách hàng cá nhân, chuyển sang ứng dụng SHB SAHA. Trên cương vị Phó Chủ tịch kiêm Phó Tổng giám đốc SHB, người con sinh năm 1989 của ông Đỗ Quang Hiển đang tham gia quá trình chuyển đổi của một ngân hàng mà hơn 95% quy trình nghiệp vụ đã được số hóa, trên 98% giao dịch khách hàng thực hiện qua kênh số, theo công bố của SHB.

Người em Đỗ Vinh Quang bước vào năm 2026 với quá trình gần một năm đảm nhiệm vị trí Chủ tịch Vietravel Airlines. Trước ngành hàng không, ông đã có nhiều năm quản trị Hà Nội FC. Trong cuộc phỏng vấn cuối năm 2022, bên cạnh câu chuyện giành cú đúp V-League và Cúp Quốc gia, vị chủ tịch trẻ nói về việc thu hút thêm nhà tài trợ và ước tính nguồn thu bán vé mùa giải không dưới 5 tỷ đồng.

Ở hãng bay, những thay đổi trong năm 2026 diễn ra trên cả đội tàu và mạng đường bay. Tháng 6, Vietravel Airlines mở chặng Hà Nội - Buôn Ma Thuột, trở lại khai thác Hà Nội - Cam Ranh. Tháng 8 đưa đường bay TP.HCM - Thâm Quyến vào hoạt động. Ngày 21/9, ông Quang có mặt tại lễ tiếp nhận chiếc Airbus A321 mang số hiệu VN-A292, cấu hình 228 ghế. Trước đó 11 ngày, tại Paris, ông cùng cha và đại diện Airbus trao thỏa thuận mua 50 máy bay thế hệ mới, với các đợt bàn giao dự kiến bắt đầu từ năm 2029.

Với Phạm Nhật Quân Anh, năm 2026 trải qua hai lần nhận thêm trách nhiệm tại VinFast: giữ chức Chủ tịch từ tháng 5, tiếp nhận vị trí Tổng giám đốc toàn cầu từ cha mình vào ngày 12/9. Trước đó, ông đã làm việc tại hãng từ tháng 2/2019, qua các mảng kế hoạch, điều phối, kiểm soát chất lượng, sản xuất, kinh doanh và hậu mãi toàn cầu.

Cùng năm, trên cương vị Tổng giám đốc VinMetal, ông tham gia triển khai một dự án công nghiệp khác. Tháng 5, VinMetal ký biên bản ghi nhớ với Primetals Technologies về tổ hợp thép Hà Tĩnh. Đến cuối tháng 6, thông tin công bố cho biết hai bên đã ký hợp đồng chính thức cung cấp công nghệ luyện, đúc và cán thép. Ông Quân Anh xuất hiện cùng đại diện Primetals tại lễ ký.

Tại VinFast, tháng 10 - tháng dương lịch trọn vẹn đầu tiên sau khi ông nhận chức CEO - doanh nghiệp công bố bàn giao 22.896 ô tô điện tại Việt Nam. Cũng trong tháng này, hãng ký ý định thư với hơn 50 đại lý xe máy điện tại Ấn Độ, chuẩn bị mạng lưới showroom ở 34 thành phố thuộc 15 bang và vùng lãnh thổ.

Phạm Nhật Minh Hoàng nhận vị trí Tổng giám đốc GSM toàn cầu và GSM Việt Nam cùng ngày anh trai tiếp quản ghế CEO VinFast. Trước cuộc bổ nhiệm, ông từng phụ trách marketing VinFast giai đoạn 2022–2024, trực tiếp dẫn dắt chiến dịch ra mắt VF 3. Đợt nhận đặt cọc sớm của mẫu xe này ghi nhận 27.649 đơn sau 66 giờ, hơn một nửa được thực hiện trực tuyến.

Gần hai tháng sau khi ông nhận nhiệm vụ tại GSM, doanh nghiệp công bố chương trình giảm 25% cước xe từ ngày 8/11/2026 đến hết tháng 2/2027. Với tài xế đăng ký chỉ hoạt động trên nền tảng, chương trình áp dụng cơ chế nhận toàn bộ cước chuyến đi trước khuyến mại và miễn phí nền tảng theo điều kiện công bố. Trong thông cáo, ông Minh Hoàng nói về mục tiêu giảm chi phí đi lại, tăng lượng khách trải nghiệm dịch vụ và hỗ trợ thu nhập tài xế.

Ở thị trường quốc tế, Green SM công bố trong tháng 11 đã hoàn thành hơn 1,5 triệu chuyến đi tại Ấn Độ sau năm tháng hoạt động, tính từ khi ra mắt hồi tháng 6. Doanh nghiệp đồng thời chuẩn bị mở rộng hiện diện trên sáu bang và vùng lãnh thổ, cùng kế hoạch phát triển các khu vực đón khách riêng tại sân bay.