Báo cáo chuyên đề về Khu thương mại tự do (FTZ) của CTCK VNDIRECT mới đây đã đánh giá, Việt Nam không thiếu ưu đãi, nhưng lại thiếu cơ chế cho phép các mô hình mới vận hành một cách trọn vẹn. Các mô hình công nghiệp và logistics hiện tại của Việt Nam vẫn mang tính phân mảnh, rời rạc và thiếu tập trung.
Trong bối cảnh đó, FTZ nổi lên không phải như một giải pháp ngắn hạn, mà là một khoản đầu tư chiến lược cho tương lai.
Giá trị cốt lõi của FTZ không chỉ nằm ở ưu đãi thuế, mà ở việc tạo ra một không gian hải quan và logistics đặc thù, nơi hàng hóa có thể vào – xử lý – phân loại – tái xuất với tốc độ cao. Trong thương mại quốc tế, tốc độ chính là lợi thế cạnh tranh.
Đà Nẵng là địa phương đầu tiên được lựa chọn thí điểm mô hình Khu thương mại tự do (FTZ), với định hướng gắn chặt vào vai trò trung tâm logistics và trung chuyển của khu vực miền Trung.
Về cấu trúc, trọng tâm của FTZ Đà Nẵng là khu vực cảng container Liên Chiểu, được quy hoạch trở thành cửa ngõ xuất nhập khẩu quy mô lớn, kết nối trực tiếp với các hành lang kinh tế Đông – Tây và mạng lưới logistics khu vực.
FTZ Đà Nẵng được thiết kế theo mô hình đa phân khu, bao gồm các khu logistics – sản xuất, khu thương mại – dịch vụ, khu công nghiệp công nghệ cao và các khu chức năng hỗ trợ FTZ. Các phân khu được bố trí dọc theo trục Liên Chiểu – Hòa Ninh – Hòa Nhơn. Đây là mô hình khép kín cho phép hàng hóa được tiếp nhận, lưu kho, gia công, trung chuyển và tái xuất trong cùng một không gian thể chế thống nhất.
Về tiến độ triển khai, FTZ Đà Nẵng đã ghi nhận những bước đi cụ thể khi chủ trương đầu tư cảng container Liên Chiểu (vị trí số 1) được chấp thuận cho liên doanh Hateco – APM Terminals (công ty con thuộc Tập đoàn A.P. Moller – Maersk).
Trước đó, liên doanh này đã đầu tư và đang vận hành bến cảng số 5– 6 tại cảng nước sâu Lạch Huyện (HHIT) với hiệu suất khai thác cao, qua đó tạo tiền lệ tích cực về năng lực triển khai và vận hành các dự án hạ tầng cảng – logistics quy mô lớn. Bên cạnh đó, vị trí số 5 hiện đang được Sun Group khởi động triển khai dự án từ T8/25.
Sau khi TP. Hồ Chí Minh hợp nhất với Bà Rịa – Vũng Tàu, FTZ Cái Mép Hạ được đề xuất với quy mô gần 3.800 ha, kết nối trực tiếp cảng nước sâu CM-TV, sân bay Long Thành và các trục giao thương xuyên Á.
Không gian FTZ tại Cái Mép Hạ không chỉ giới hạn trong logistics và công nghiệp phụ trợ, mà được định hướng trở thành một “không gian kinh tế mở hoàn chỉnh”. Tại đây, các cơ chế mới về tài chính, ngoại hối, lao động và quản trị được kỳ vọng sẽ được thí điểm, bao gồm giao dịch bằng tiếng Anh, thế chấp đất tại ngân hàng nước ngoài, tự do hóa lãi suất và phát triển mô hình cảng xanh.
Cách tiếp cận này khiến FTZ Cái Mép Hạ mang dáng dấp của một FTZ thế hệ mới, tiệm cận mô hình Dubai hay Singapore hơn là các khu kinh tế truyền thống.
Ngoài Cái Mép Hạ, TP. Hồ Chí Minh cũng từng cân nhắc mô hình FTZ gắn với cảng trung chuyển Cần Giờ. Tuy nhiên, theo nhiều đánh giá chuyên gia, Cái Mép Hạ hiện là lựa chọn khả thi và hiệu quả nhất nhờ lợi thế hạ tầng, độ mở quốc tế và khả năng kết nối đa phương thức.
Trong cấu trúc tổng thể, Cái Mép Hạ có thể đóng vai trò “hub chính”, trong khi các khu vực như Bàu Bàng và An Bình đóng vai trò hậu phương gom hàng từ vùng công nghiệp. Điều kiện tiên quyết để mô hình này vận hành trơn tru là sự phát triển đồng bộ của hạ tầng kết nối, đặc biệt là tuyến đường sắt Biên Hòa – Vũng Tàu và nhánh kết nối trực tiếp vào Cái Mép Hạ
FTZ Hải Phòng được quy hoạch trên diện tích khoảng 6.292 ha, trải rộng trên ba khu vực trọng điểm thuộc Đình Vũ – Cát Hải và vùng ven biển phía Nam thành phố. Cấu trúc FTZ bao gồm ba phân khu chính: khu Nam Đồ Sơn, KCN Nam Đình Vũ và khu phi thuế quan Lạch Huyện. Các phân khu này đều nằm trên trục kết nối hạ tầng trọng yếu, gắn với hệ thống cảng biển và tuyến vận tải chiến lược của khu vực phía Bắc.
Thiết kế FTZ Hải Phòng bám sát vai trò tự nhiên của thành phố như một trung tâm công nghiệp và cửa ngõ xuất nhập khẩu chủ lực của miền Bắc. Việc kết nối trực tiếp với cảng nước sâu Lạch Huyện giúp FTZ Hải Phòng không chỉ phục vụ nhu cầu xuất nhập khẩu nội địa, mà còn hướng tới mục tiêu trở thành một điểm trung chuyển mới trong dòng chảy thương mại khu vực Đông Bắc Á.
VNDIRECT cho rằng, trong dài hạn, khu vực Nam Đồ Sơn, với dự án siêu cảng do Tập đoàn Vingroup đầu tư và được định vị là điểm lõi của FTZ, được kỳ vọng sẽ hình thành một cực tăng trưởng mới cho Hải Phòng. Nếu được triển khai hiệu quả, mô hình FTZ có thể trở thành bước nâng cấp quan trọng, giúp Hải Phòng củng cố và mở rộng vị thế trung tâm công nghiệp – logistics của miền Bắc trong bối cảnh cạnh tranh khu vực ngày càng gia tăng
Khu thương mại tự do, hay FTZ vẫn còn tương đối mới ở Việt Nam và có thể cần thêm vài năm thử nghiệm. Nhưng VNDIRECT chỉ ra những ý tưởng đầu tư dài hạn từ thay đổi mang tính chiến lược của thương mại Việt Nam này.
Với định hướng lấy logistics làm trụ cột, đặc biệt là mô hình cảng nước sâu gắn với FTZ, VNDIRECT kỳ vọng nhóm Cảng & Vận tải biển sẽ là bên hưởng lợi trực tiếp. Luận điểm đầu tư đặt trên hai trụ cột: (1) sản lượng hàng hóa luân chuyển qua cảng được cải thiện đáng kể và (2) cơ hội mở rộng đầu tư dành cho các doanh nghiệp có năng lực khai thác và hiệu suất vận hành đã được kiểm chứng.
Với câu chuyện mới về FTZ, nếu thành công có thể thu hút làn sóng đầu tư mới từ FDI cũng như các doanh nghiệp về hạ tầng, cảng biển. Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp sở hữu quỹ đất KCN tại những vị trí chiến lược, nằm trên các trục logistics kết nối trực tiếp với cảng biển và FTZ, có cơ hội hưởng lợi theo hướng gián tiếp.
Các khu KCN này có thể đóng vai trò hậu phương sản xuất, gom hàng và cung ứng dịch vụ cho FTZ, qua đó cải thiện chất lượng cầu và triển vọng khai thác quỹ đất.
Bên cạnh đó, VNDIRECT cho rằng những doanh nghiệp có danh mục dự án trải rộng hoặc có kinh nghiệm trong việc phát triển và tìm kiếm quỹ đất mới sẽ sở hữu lợi thế đón đầu trong câu chuyện FTZ.
Đơn cử, vào T1/25, CTCP Phát triển Xanh bền vững Châu Á Thái Bình Dương – đại diện bởi ông Đặng Thành Tâm, đồng thời là Chủ tịch HĐQT KBC, đã khởi công dự án KCN Tiên Lãng I, thuộc quy hoạch FTZ khu vực Nam Đồ Sơn (Hải Phòng).
Trong nhóm BĐS KCN, VNDIRECT lựa chọn BCM và IDC nhờ đánh giá cao vị trí chiến lược của các dự án KCN hiện hữu, gắn với các trục logistics trọng điểm trong bối cảnh TP.HCM và vùng kinh tế phía Nam đang đẩy mạnh đầu tư hạ tầng kết nối. Đồng thời, đây là những doanh nghiệp có nền tảng hoạt động ổn định, năng lực mở rộng quỹ đất tốt và hoàn toàn có khả năng tham gia các dự án KCN gắn với FTZ trong trung và dài hạn.