Từ chiếc bè nhỏ kéo bằng dây thừng trên sông Re đến cây cầu bê tông; từ cánh cổng trường không còn học phí đến một lần khám sức khỏe miễn phí, ngân sách nhà nước không chỉ tồn tại trong những báo cáo thu – chi hàng triệu tỷ đồng. Đó là cách thành quả của nền kinh tế được chuyển hóa thành những thay đổi rất cụ thể trong cuộc sống của mỗi người dân.
Nhiều năm trước, sau mỗi buổi học, các em học sinh ở xã Sơn Ba, huyện Sơn Hà, tỉnh Quảng Ngãi (cũ) lại đi bộ về phía sông Re. Để trở về nhà, phương tiện qua sông duy nhất của các em là một chiếc bè nhỏ do người dân tự ghép, bên dưới buộc săm ô tô làm phao. Một sợi dây thừng được căng từ bờ bên này sang bờ bên kia, và những người ngồi trên bè phải vít tay vào sợi dây, tự kéo mình qua dòng nước.
Ngày nắng, người lớn có thể lội qua sông. Ngày mưa, nước dâng cao, dòng chảy mạnh hơn và chiếc bè có thể ngừng hoạt động bất cứ lúc nào. Có hôm lũ về đột ngột, nhà trường phải giữ các em ở lại. Trong những ngày ấy, điều các học sinh của Sơn Ba mong muốn là có một cây cầu.
Tháng 3/2015, mong ước ấy trở thành hiện thực. Cầu Mò O dài 165 m, rộng 5,5 m được đưa vào sử dụng. Công trình được phê duyệt với tổng kinh phí 26,6 tỷ đồng. Trong đó, ngân sách tỉnh Quảng Ngãi bố trí 18,1 tỷ đồng, phần còn lại đến từ ngân sách huyện Sơn Hà. Ngày khánh thành, một em học sinh nói rằng, em không còn sợ phải nghỉ học mỗi khi mùa mưa lũ tới nữa.
Giữa hai hình ảnh — một đứa trẻ bám chặt sợi dây thừng trên chiếc bè nhỏ và một đứa trẻ mang cặp đi bộ qua cây cầu bê tông — không chỉ có thép, xi măng hay những ngày thi công. Ở đó có một quyết định đầu tư công. Và phía sau quyết định ấy là nguồn lực chung mang tên ngân sách nhà nước.
Ngân sách đến từ đâu? Và bằng cách nào những khoản tiền được nộp từ một nhà máy thép, một doanh nghiệp công nghệ, một ngân hàng hay hàng triệu giao dịch nhỏ trong các cửa hàng lại có thể hiện diện trong cuộc sống của một đứa trẻ bên dòng sông Re?
“Chiếc quỹ chung”lớn lên cùng nền kinh tế
Năm 2016, tổng thu ngân sách nhà nước của Việt Nam đạt khoảng 1,1 triệu tỷ đồng. Đến năm 2025, con số này đã tăng lên 2,65 triệu tỷ đồng, tương đương hơn 2,3 lần sau gần một thập kỷ và đạt mức kỷ lục.
Nếu chia đều, trong năm 2025, bình quân hơn 7.260 tỷ đồng được đưa vào ngân sách nhà nước mỗi ngày. Ở chiều ngược lại, ngân sách chi bình quân gần 6.580 tỷ đồng mỗi ngày để thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế – xã hội, quốc phòng, an ninh, quản lý nhà nước và nâng cao đời sống người dân.
Đây chỉ là phép chia để hình dung quy mô, bởi tiền không được thu và chi đều đặn như nhau trong từng ngày. Nhưng nó cho thấy độ lớn của nguồn lực mà một nền kinh tế hơn 100 triệu dân cần huy động và vận hành.
Trong con số 2,65 triệu tỷ đồng tổng thu ngân sách đó, riêng thu nội địa đạt gần 2,28 triệu tỷ đồng, tương đương khoảng 86%. Nguồn lực ngân sách ngày càng được hình thành từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, tiêu dùng và thu nhập bên trong nền kinh tế.
Phía sau mỗi khoản thu là một hoạt động kinh tế đã diễn ra, một sản phẩm được tạo ra, một dịch vụ được cung cấp, một lao động có việc làm, một doanh nghiệp phát sinh lợi nhuận hoặc một giao dịch được thực hiện. Khi nền kinh tế lớn lên, chiếc quỹ chung cũng có khả năng lớn lên. Nhưng điều quan trọng hơn là chiếc quỹ ấy được dùng để làm gì.
Khi một tấn thép,một dòng mã vàmột giao dịch cùng gặp nhau
Trong một khu liên hợp thép, lò cao được vận hành ở nhiệt độ hàng nghìn độ C. Quặng, than và các nguyên liệu khác đi qua một chu trình sản xuất dài trước khi trở thành thép cuộn cán nóng, thép xây dựng hay những loại thép phục vụ cơ khí chế tạo.
Năm 2025, Hòa Phát lần đầu bán ra 10,6 triệu tấn thép, tăng 31% so với năm trước. Cũng trong năm đó, theo dữ liệu VNTAX200, tập đoàn này nộp 12.954 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước, thuộc nhóm doanh nghiệp tư nhân có quy mô đóng góp lớn nhất Việt Nam.
Những tấn thép rời khỏi nhà máy trước hết mang theo giá trị của nguyên liệu, máy móc, công nghệ, vốn đầu tư và sức lao động. Nó có thể đi vào một nhà xưởng, một cây cầu, một tuyến đường hay một sản phẩm công nghiệp khác. Hoạt động tạo ra thép ấy cũng tạo ra tiền lương cho người lao động, lợi nhuận cho doanh nghiệp và các khoản thuế, phí, nghĩa vụ phải nộp vào ngân sách.
Ở một nơi khác, sản phẩm không có hình dáng vật chất như thép. Đó có thể là một trò chơi trực tuyến được phát hành tại thị trường nước ngoài, một tin nhắn được gửi qua nền tảng số, một giao dịch thanh toán hay năng lực điện toán được cung cấp cho doanh nghiệp.
Năm 2025, doanh thu hợp nhất của VNG đạt 10.894 tỷ đồng, tăng 17%. Doanh thu của Zalo đạt 1.718 tỷ đồng và của Zalopay là 1.111 tỷ đồng, trong khi mảng điện toán đám mây GreenNode đạt 774 tỷ đồng, tăng 57%. Theo dữ liệu VNTAX200, VNG đóng góp 1.867 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước trong năm 2025. So với năm 2021, số nộp ngân sách của doanh nghiệp đã tăng gần 78%.
Đường tăng ấy cho thấy nguồn lực ngân sách không chỉ được tạo ra từ tài nguyên, đất đai hay những sản phẩm công nghiệp có thể cầm, nắm và vận chuyển. Nó còn có thể được hình thành từ phần mềm, dữ liệu, thanh toán số, trò chơi trực tuyến và hạ tầng công nghệ do người Việt Nam phát triển.
Với ngân hàng, con đường ấy lại có hình thức khác.
Đến cuối năm 2025, dư nợ tín dụng của ACB đạt 689.000 tỷ đồng, tăng 18,6% so với đầu năm. Dòng vốn ấy, khi được sử dụng hiệu quả, có thể trở thành một dây chuyền mới trong nhà máy, một đơn hàng được hoàn thành, một cửa hàng được mở rộng hay một việc làm được tạo ra.
Bản thân ngân hàng, từ kết quả hoạt động của mình, đã đóng góp 5.782 tỷ đồng vào ngân sách, theo VNTAX200. Riêng thuế thu nhập doanh nghiệp đạt hơn 4.335 tỷ đồng, chiếm khoảng 75% tổng số nộp được ghi nhận trong bộ dữ liệu. Đây là một trong những trường hợp có thể nhìn thấy khá rõ cách lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh được chuyển thành nguồn thu công thông qua thuế thu nhập doanh nghiệp.
Ở một đầu khác của nền kinh tế là hàng triệu giao dịch có giá trị nhỏ hơn rất nhiều.
Một chai nước mắm, một gói thực phẩm, một miếng thịt, một cốc đồ uống hay một giỏ hàng tại cửa hàng gần nhà không tạo ra những con số đủ lớn nếu đứng riêng lẻ. Nhưng khi những giao dịch ấy được lặp lại hàng triệu lần, chúng tạo nên doanh thu, việc làm, thu nhập và nghĩa vụ ngân sách. Năm 2025, Tập đoàn Masan đã nộp 4.636 tỷ đồng vào ngân sách theo dữ liệu VNTAX200.
Bốn doanh nghiệp — Hòa Phát, ACB, VNG và Masan — hoạt động trong bốn lĩnh vực rất khác nhau, từ công nghiệp, tài chính, công nghệ và tiêu dùng. Tổng số nộp ngân sách của họ trong năm 2025 là hơn 25.239 tỷ đồng.
Để hình dung quy mô, con số đó tương đương hơn 970 dự án có tổng mức đầu tư bằng cầu Mò O. Đây chỉ là phép so sánh toán học bởi vì trong hệ thống nộp ngân sách, khoản tiền của một doanh nghiệp không được đánh dấu riêng để chi cho một cây cầu, trường học hay bệnh viện cụ thể. Nó đi vào nguồn lực chung cùng hàng triệu khoản thu khác, sau đó được phân bổ theo dự toán, chương trình và quyết định đầu tư của Nhà nước.
Hòa Phát
Năm 2025, Hòa Phát lần đầu bán ra 10,6 triệu tấn thép, tăng 31% so với năm trước, nộp 12.954 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước, thuộc nhóm doanh nghiệp tư nhân có quy mô đóng góp lớn nhất Việt Nam.
Một đời ngườiđi qua ngân sách
Cầu Mò O giúp một đứa trẻ vượt qua dòng sông để tới trường.
Nhưng tới được cổng trường chưa phải điểm cuối. Đằng sau cánh cổng ấy còn có học phí, sách vở, bữa ăn, giáo viên, lớp học và toàn bộ chi phí cần thiết để một hệ thống giáo dục có thể vận hành.
Từ năm học 2025–2026, theo Nghị quyết 217/2025/QH15 của Quốc hội, trẻ em mầm non, học sinh phổ thông và người học chương trình giáo dục phổ thông tại các cơ sở giáo dục công lập được miễn học phí. Người học tại các cơ sở dân lập, tư thục được hỗ trợ học phí theo mức do HĐND cấp tỉnh quyết định, căn cứ khung học phí của Chính phủ và không vượt quá mức học phí thực tế của cơ sở giáo dục.
Nếu như cây cầu giải quyết khoảng cách địa lý thì chính sách miễn học phí làm giảm khoảng cách được tạo ra bởi khả năng chi trả khác nhau giữa các gia đình.
Tại Hà Nội, ngân sách còn hiện diện trong một chi tiết đời thường hơn, đó là bữa ăn trưa của học sinh. Từ năm học 2026–2027, thành phố tiếp tục chính sách hỗ trợ bữa ăn bán trú và nâng mức hỗ trợ lên 28.000 đồng mỗi học sinh mỗi ngày đối với phần lớn học sinh tiểu học tự nguyện tham gia bán trú; sáu nhóm học sinh thuộc diện ưu tiên được hỗ trợ 40.000 đồng mỗi ngày. Chính sách dự kiến tác động tới hơn 650.000 học sinh, với tổng nhu cầu kinh phí khoảng 18.000 tỷ đồng trong giai đoạn 2026–2031.
Ngân sách lúc này không còn mang hình dáng của một cây cầu dài 165 m. Nó nằm trong một khay cơm với một bát cơm nóng, một món mặn, một phần rau và khả năng để một đứa trẻ ở lại trường cả ngày trong khi cha mẹ yên tâm lao động.
Khi đứa trẻ trở thành người lớn, nhu cầu về sức khoẻ xuất hiện. Trong nhiều năm, không ít người chỉ tới bệnh viện khi cơ thể đã có triệu chứng rõ ràng. Nhưng với nhiều căn bệnh, thời điểm phát hiện có thể quyết định cả hiệu quả điều trị, chi phí và tương lai kinh tế của một gia đình.
Từ năm 2026, Việt Nam triển khai chủ trương tổ chức khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí cho người dân ít nhất mỗi năm một lần, đồng thời lập sổ sức khỏe điện tử để quản lý sức khỏe theo vòng đời. Chỉ thị 17/CT-TTg của Thủ tướng đặt mục tiêu phấn đấu đến hết năm 2026, toàn dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí và được lập sổ sức khỏe điện tử.
Điểm đáng chú ý của chính sách này là sự dịch chuyển từ việc chỉ tập trung chữa khi bệnh đã xuất hiện sang việc chủ động phát hiện nguy cơ sớm hơn.
Một lần đo huyết áp, xét nghiệm đường huyết hoặc sàng lọc bệnh có thể không tạo ra hình ảnh lớn như một cây cầu. Nhưng nó có thể giúp một người được điều trị trước khi bệnh trở nên nghiêm trọng, trước khi thu nhập bị gián đoạn và trước khi cả gia đình bị cuốn vào chi phí y tế kéo dài.
Trong đời sống đô thị, ngân sách còn có thể hiện diện trong một chuyến xe.
Từ ngày 1/7 đến hết năm 2026, TP.HCM hỗ trợ 100% giá vé cho hành khách trên 134 tuyến xe buýt nội tỉnh. Với công nhân, sinh viên và những người phải đi lại hằng ngày, khoản tiền vé được tiết kiệm có thể trở thành một phần đáng kể trong chi phí sinh hoạt mỗi tháng.
Tại Hà Nội, chính sách miễn vé cũng được triển khai nhưng tập trung vào khu vực trung tâm. Từ ngày 1/7/2026 đến hết ngày 30/6/2027, hành khách sử dụng xe buýt được ngân sách thành phố trợ giá sẽ không phải trả tiền vé cho các hành trình di chuyển trong phạm vi Vành đai 1. Không chỉ giảm chi phí đi lại, chính sách còn nhằm khuyến khích người dân chuyển sang giao thông công cộng, giảm phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch và từng bước hình thành vùng phát thải thấp tại Thủ đô.
Chính sách này đồng thời cho thấy ngân sách không chỉ được dùng để hỗ trợ trực tiếp người dân, mà còn có thể được sử dụng để thay đổi hành vi. Nó khuyến khích giao thông công cộng, giảm phương tiện cá nhân và tạo thêm khả năng tiếp cận việc làm, trường học, bệnh viện.
Và khi một người đi hết tuổi lao động, nguồn lực công lại xuất hiện dưới một hình thức khác.
Từ ngày 1/7/2025, công dân Việt Nam từ đủ 75 tuổi trở lên, không hưởng lương hưu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng, hoặc đang hưởng nhưng thấp hơn mức trợ cấp hưu trí xã hội, được hưởng trợ cấp nếu có văn bản đề nghị. Người từ đủ 70 đến dưới 75 tuổi thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo cũng được hưởng nếu đáp ứng các điều kiện tương tự. Mức trợ cấp chung là 500.000 đồng mỗi tháng. Tùy điều kiện kinh tế – xã hội và khả năng cân đối ngân sách, địa phương có thể quyết định hỗ trợ thêm. Với những người đã dành phần lớn cuộc đời lao động trong khu vực phi chính thức, không có lương hưu và ít tích lũy, đó là một tầng bảo vệ tối thiểu.
Từ khi một đứa trẻ bắt đầu đi học đến khi một người đi hết tuổi lao động, ngân sách nhà nước hiện diện ở những thời điểm rất khác nhau của đời người. Nó có thể là cây cầu để đến trường, học phí không còn phải đóng, bữa ăn bán trú, lần khám sức khỏe, chuyến xe buýt hoặc khoản trợ cấp tuổi già.
Ngân sách tạo nền tảng, doanh nghiệp tạo nguồn thu
Mối quan hệ giữa doanh nghiệp, ngân sách và người dân không phải câu chuyện một chiều kiểu doanh nghiệp là người cho và xã hội là người nhận.
Một cây cầu giúp người dân đi lại, nhưng cũng giúp hàng hóa được vận chuyển dễ dàng hơn. Một hệ thống giáo dục tốt tạo cơ hội cho trẻ em, đồng thời cung cấp nguồn nhân lực cho doanh nghiệp trong tương lai. Một hệ thống y tế tốt bảo vệ sức khỏe người dân, nhưng cũng giảm số ngày lao động bị mất và giúp nền kinh tế duy trì năng suất.
Hạ tầng số, đường sá, điện, nước, pháp luật và dịch vụ công tạo ra môi trường để doanh nghiệp hoạt động. Khi doanh nghiệp phát triển, tạo ra doanh thu, lợi nhuận và việc làm, nguồn thu ngân sách lại được mở rộng.
Đó là một vòng tuần hoàn. Nhà nước sử dụng nguồn lực chung để đầu tư cho con người và hạ tầng. Người dân có thêm điều kiện học tập, làm việc và tiêu dùng. Doanh nghiệp có nhân lực, thị trường và nền tảng để lớn lên. Từ giá trị được tạo ra, doanh nghiệp và người dân tiếp tục đóng góp trở lại ngân sách.
Trong những thời điểm nền kinh tế gặp khó khăn, vòng tuần hoàn ấy còn vận hành theo hướng ngược lại. Nhà nước có thể giảm, gia hạn thuế, phí, lệ phí và tiền thuê đất để hỗ trợ doanh nghiệp phục hồi sản xuất, từ đó nuôi dưỡng nguồn thu trong những năm tiếp theo. Cơ quan thống kê cho biết đây cũng là một trong những yếu tố hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua khó khăn và tạo nguồn thu cho ngân sách năm 2025.
Vì thế, VNTAX200 không chỉ là bảng xếp hạng những doanh nghiệp nộp nhiều tiền nhất. Đằng sau mỗi con số là quy mô của một hoạt động kinh tế đã được tạo ra. Đóng góp ngân sách là phần giá trị mà hoạt động kinh tế ấy đưa trở lại nguồn lực chung.
Một doanh nghiệp lớn lên không chỉ được đo bằng tài sản, doanh thu, lợi nhuận hay giá trị vốn hóa. Trong mối quan hệ với xã hội, còn có một thước đo khác, đó là doanh nghiệp đã đưa bao nhiêu giá trị trở lại nền kinh tế và nguồn lực chung của quốc gia.
Giữa hai bờ sông
Ngày cầu Mò O được khánh thành, học sinh và người dân có thể đi qua sông mà không còn phải bám vào sợi dây thừng. Cây cầu không chỉ làm quãng đường an toàn hơn. Nó loại bỏ một nỗi sợ từng lặp lại qua nhiều mùa mưa lũ và mở rộng cơ hội học tập, đi lại, giao thương cho cả một cộng đồng.
Ở câu cầu đó, có lao động của những người xây dựng, quyết định của cơ quan quản lý và phần giá trị được hình thành từ vô số hoạt động sản xuất, kinh doanh trong xã hội. Không thể chỉ vào một tấn thép, một dòng mã, một khoản lợi nhuận ngân hàng hay một giỏ hàng tiêu dùng rồi nói rằng nó đã xây nên cầu Mò O. Nhưng có thể nói rằng, khi những hoạt động ấy diễn ra ở quy mô ngày càng lớn, tạo ra nhiều việc làm và đóng góp ngày càng nhiều vào ngân sách, Nhà nước có thêm khả năng biến một nhu cầu rất nhỏ bé của một cộng đồng thành một công trình có thật.
Một quốc gia thịnh vượng không chỉ là nơi doanh nghiệp tạo ra nhiều của cải hơn. Đó còn là nơi một phần của cải được chuyển hóa thành những cơ hội mà người dân có thể thực sự chạm tới: cây cầu để đến trường, lớp học không phải đóng học phí, bữa cơm đủ đầy hơn, phát hiện bệnh sớm hay tầng bảo vệ khi con người bước vào tuổi già.
Đôi khi, toàn bộ ý nghĩa của hàng triệu tỷ đồng ngân sách có thể được nhìn thấy trong một hình ảnh thật giản dị: Một đứa trẻ khoác cặp, bình thản bước qua dòng nước xiết.