VẾT NỨT CỦA THỊ TRƯỜNG KIM CƯƠNG

Mắt xích khiến vụ án vượt khỏi một cuộc buôn lậu

Ngày 2/7, Bộ Công an công bố kết quả điều tra ban đầu. Từ năm 2024, đường dây đã thực hiện 141 chuyến vận chuyển, đưa hơn 28.000 viên kim cương vào Việt Nam, doanh thu ước tính khoảng 280 tỷ đồng. Hai mươi hai bị can bị khởi tố.

Mười ngày sau, quy mô chuyên án tiếp tục được mở rộng. Cơ quan điều tra khởi tố thêm nhiều bị can là lãnh đạo doanh nghiệp kinh doanh vàng bạc, đá quý, trong đó có Công ty TNHH MTV Giám định PNJ (PNJ-LAB), Công ty TNHH Vàng bạc và Đá quý Kim Lý, Công ty TNHH Ngọc Tâm và Công ty TNHH Đầu tư NCA. Đến thời điểm công bố, vụ án đã có 31 bị can, 1.239 viên kim cương bị thu giữ; cơ quan điều tra xác định đường dây đã đưa hơn 30.000 viên kim cương vào Việt Nam, trị giá trên 1.500 tỷ đồng, thu lợi bất chính hơn 300 tỷ đồng.

Sự xuất hiện của các doanh nghiệp trong hồ sơ điều tra khiến chuyên án không còn dừng ở câu chuyện buôn lậu. Quá trình điều tra đã chạm đến mắt xích giữ vai trò xác lập giá trị của một viên kim cương, đó là hoạt động kiểm định.

Với vàng, người mua còn có thể đối chiếu với mức giá tham chiếu trên thị trường. Nhưng với kim cương, mỗi viên đá là một tài sản riêng biệt, giá trị phụ thuộc vào màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt, trọng lượng và đặc biệt là chứng thư đi kèm. Vì vậy, tờ chứng nhận không chỉ mô tả đặc tính của viên đá, mà còn là cơ sở để thị trường xác lập giá trị và niềm tin.

Khi mắt xích ấy bị đặt dấu hỏi, điều bị ảnh hưởng không chỉ là một chứng thư, mà là niềm tin đối với toàn bộ thị trường.

Tâm chấn PNJ

Sau thông tin ban đầu về chuyên án, sự chú ý của dư luận nhanh chóng dồn về PNJ và công ty kiểm định do doanh nghiệp sở hữu.

Dữ liệu từ Google Trends cho thấy, mức độ quan tâm đối với các từ khóa "PNJ" và "kim cương" tại Việt Nam đồng loạt tăng mạnh. Các tìm kiếm liên quan không tập trung vào sản phẩm hay hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, mà chủ yếu xoay quanh diễn biến điều tra. Nhiều cụm từ như "bắt giám đốc PNJ", "giám đốc PNJ bị bắt", "kim cương PNJ Lab" và "Đặng Ngọc Thảo PNJ" đều được Google Trends ghi nhận ở mức đột biến.

Bên cạnh đó, các từ khóa "công ty giám định PNJ Lab", "giám đốc PNJ", "PNJ Lab", "cổ phiếu PNJ" và "PNJ cổ phiếu" cùng tăng hàng nghìn phần trăm.

PNJ đã nhanh chóng có động thái nhằm làm rõ phạm vi ảnh hưởng của vụ việc, bắt đầu bằng thông báo: “PNJ khẳng định kim cương đều được kiểm định theo chuẩn GIA và có thể truy xuất các thông số kỹ thuật của từng viên theo yêu cầu”.

Ngày 4/7, tức hai ngày sau đó, Chủ tịch HĐQT Cao Thị Ngọc Dung khẳng định PNJ có đủ nguồn lực để giữ đúng cam kết thu mua, đủ nguồn lực để đối phó trong tình huống này.

3 ngày sau thông báo, PNJ tiếp tục họp với nhà đầu tư. Người đứng đầu PNJ khẳng định 28.000 viên kim cương trong đường dây buôn lậu, có liên quan công ty con P-Lab, không lọt vào hệ thống bán lẻ của mình. Song song, lãnh đạo PNJ công bố mua vào cổ phiếu trong bối cảnh PNJ giảm sàn liên tục. Bên cạnh đó, PNJ lên kế hoạch thuê đơn vị kiểm định, kiểm toán và tư vấn độc lập quốc tế để đánh giá toàn bộ quy trình và chất lượng kim cương.

Dù vậy, vào trưa 21/7, trong cuộc họp báo, CEO Phan Quốc Công của PNJ lần đầu thừa nhận công ty đang chịu áp lực thanh khoản. Nguyên nhân, theo ông Công, không nằm ở việc thiếu nguồn lực bởi công ty đã chuẩn bị vài nghìn tỷ đồng cho chương trình mua lại sản phẩm kim cương từ khách hàng. Vấn đề nằm ở vòng quay vốn khi lượng hàng mua lại cần thời gian xử lý trước khi có thể đưa trở lại kinh doanh, khiến dòng tiền không xoay vòng kịp như điều kiện bình thường.

Sau khi thông báo sẽ áp dụng chính sách thanh toán theo năng lực thực tế cho toàn bộ các giao dịch mua lại trên toàn quốc, chiều nay khách hàng đến bán kim cương tại PNJ được hẹn trả chậm trong vòng 120 ngày, chia làm 5 đợt.

Trên thị trường chứng khoán, dù ban lãnh đạo liên tục có những động thái trấn an nhà đầu tư và khách hàng, giá cổ phiếu PNJ không thể hiện điều đó. Kết phiên 21/7, cổ phiếu PNJ còn 38.150 đồng, thủng đáy 5 năm trong bối cảnh khối ngoại bán ròng.

Hai tuần sau chuyên án 268V, giá cổ phiếu của PNJ đã giảm gần 40% so với đầu năm, giảm 55% so với đỉnh thiết lập ngày 30/1/2026. Theo đó, giá trị vốn hóa doanh nghiệp hàng đầu ngành kim hoàn đã giảm hơn 23.800 tỷ đồng từ đỉnh và PNJ mất vị thế công ty tỷ USD.

Những cánh cửa khép lại

Thực tế, từ giữa tháng 7, hàng loạt cửa hàng, thương hiệu kinh doanh kim cương tại TP.HCM liên tiếp thông báo tạm dừng hoạt động, đóng cửa, ngừng thu đổi hoặc tái cơ cấu. Những tấm biển tạm nghỉ, tái cấu trúc, hẹn gặp lại… bắt đầu xuất hiện tại nhiều địa chỉ vốn là điểm đến quen thuộc của người mua bán kim cương.

Những cánh cửa khép kín chỉ là phần dễ nhìn thấy nhất của bức tranh thị trường kim cương lúc này. Ở những cửa hàng vẫn còn mở cửa, áp lực cũng không hề nhỏ. Điện thoại liên tục đổ chuông từ khách hàng muốn bán lại kim cương, trong khi nhiều doanh nghiệp buộc phải kéo giãn thời gian thanh toán hoặc tạm ngừng nhận thu đổi để cân đối dòng tiền. Có nơi ưu tiên khách đổi sang sản phẩm khác thay vì nhận tiền mặt, có nơi áp dụng hạn mức thu mua theo ngày, còn nhiều doanh nghiệp lựa chọn tạm dừng giao dịch để chờ thị trường ổn định.

Biến động cũng diễn ra trên “chợ” mạng. Trong nhóm Facebook "Ghiền Kim Cương" với gần 500.000 thành viên, số lượng bài đăng rao bán kim cương xuất hiện dày đặc hơn sau khi vụ án được công bố. Nhiều người cho biết chấp nhận bán dưới giá mua, giảm sâu so với giá niêm yết hoặc chấp nhận lỗ để sớm thu hồi tiền mặt. Tuy nhiên, tương tác mua tại các bài viết thanh lý có phần dè dặt hơn.

Sau vết nứt

Trong nhiều năm, kim cương được bán không chỉ như một món trang sức. Cùng với viên đá là lời hứa rằng khi cần, khách hàng có thể quay lại bán với mức thiệt hại đã được dự tính trước. Có nơi cam kết mua lại thấp hơn giá bán 5-15%; có nơi xây cả bảng chính sách theo kích thước, chất lượng và loại chứng thư.

Lời hứa ấy khiến kim cương mang dáng dấp của một tài sản có thể rút tiền khi cần, dù bản chất thị trường không vận hành giống vàng. Khi bán ra và mua lại tương đối cân bằng, cơ chế này hoạt động êm. Nhưng nếu hàng nghìn người cùng muốn bước qua một cánh cửa hẹp, lời hứa mua lại trở thành phép thử lớn nhất đối với dòng tiền doanh nghiệp.

Một viên đá được mua lại phải trải qua nhiều trạm trước khi trở về quầy. Từ đối chiếu hóa đơn, kiểm tra nguồn gốc, xác nhận mã số, tái kiểm định, phân loại, làm sạch, đánh bóng, tháo khỏi vỏ cũ hoặc chế tác lại. Sau đó, nó còn phải chờ một người mua mới có nhu cầu đúng với kích thước và đặc tính riêng.

Đó là lý do thanh khoản của kim cương không chỉ phụ thuộc vào giá trị viên đá, mà còn phụ thuộc vào sức khỏe của nơi đã đưa ra lời hứa. Khi người mua hoài nghi chứng thư, họ tìm đến lời hứa thu đổi. Khi lời hứa thu đổi bị kéo dài, sự hoài nghi lại quay trở về viên đá. Hai nỗi lo đẩy nhau thành một vòng xoáy.

Dù diễn biến của vụ án và những tác động lên thị trường vẫn chưa ngã ngũ, những gì xảy ra trong gần một tháng qua đã bộc lộ nhiều vấn đề của ngành kinh doanh kim cương Việt Nam. Chỉ từ một vụ án buôn lậu và hợp thức hóa nguồn gốc kim cương, ảnh hưởng đã nhanh chóng lan từ hoạt động kiểm định sang hệ thống bán lẻ, thị trường chứng khoán và tâm lý người tiêu dùng.

Vụ án chưa kết thúc. Những viên đá bị thu giữ rồi sẽ được xử lý theo pháp luật. Điều khó lấy lại là cảm giác yên tâm của người đã đặt tiền, ký ức và đôi khi cả một lời hứa gia đình vào món trang sức ấy.