Bên trong Ngôi Nhà Màu Vàng nổi tiếng của Van Gogh

Ngày 1/5/1888, Vincent van Gogh viết cho em trai Theo một tin khiến ông phấn khích: cuối cùng ông đã thuê được phần bên phải của một căn nhà ở Place Lamartine, Arles. Bên ngoài căn nhà được sơn màu vàng, bên trong quét vôi trắng.

Sau nhiều năm sống trong những căn phòng thuê chật chội, nhà trọ giá rẻ và những không gian tạm bợ, Van Gogh lần đầu có một nơi mà ông có thể gọi là nhà theo đúng nghĩa. Nhưng với ông, căn nhà ấy chưa bao giờ chỉ để ở.

Ông gọi nó là Yellow House - Ngôi nhà màu vàng.

Và với Van Gogh, nó còn mang một cái tên khác: nơi khởi đầu cho “studio of the South”, một cộng đồng nghệ sĩ ở miền Nam nước Pháp.

I - ARLES - ÁNH NẮNG NƠI MIỀN NAM NƯỚC PHÁP

Trước khi đến Arles, Van Gogh đã có hai năm sống cùng Theo tại Paris. Thành phố đưa ông vào trung tâm của đời sống nghệ thuật đương thời, giúp ông tiếp xúc với các họa sĩ trẻ, tranh của những họa sĩ Ấn tượng và những bản in Nhật Bản.

Nhưng Paris cũng khiến ông kiệt sức.

Tháng 2/1888, ông rời Paris, lên tàu đi về phía Nam nước Pháp.

Ông đến Arles, một thành phố nhỏ ở Provence, với hy vọng khí hậu ấm áp và ánh sáng phương Nam sẽ giúp mình tìm thấy một hướng đi mới.

Và rồi Arles khiến ông kinh ngạc.

Ở đây, ánh sáng dường như không chỉ chiếu lên cảnh vật mà còn làm thay đổi chính màu sắc của chúng. Những cánh đồng, ngôi nhà, hàng cây, con đường và bầu trời hiện ra trong những sắc độ mạnh hơn rất nhiều so với thế giới Van Gogh từng biết ở phía Bắc. Đặc biệt, ông bị cuốn hút bởi màu vàng của miền Nam: thứ màu vàng của mặt trời, của những cánh đồng lúa mì, của những ngôi nhà dưới nắng gắt.

Van Gogh từng ví Provence với Nhật Bản. Trong trí tưởng tượng của ông, cả hai nơi đều có một thứ ánh sáng trong trẻo, một thiên nhiên giàu màu sắc và khả năng khiến người họa sĩ nhìn thế giới bằng một con mắt khác. Nếu những bản in Nhật Bản từng mở ra cho ông một thế giới hội họa mới trên giấy, thì Provence dường như đưa thế giới ấy ra ngoài đời thực.

Đó là lý do Arles đặc biệt quan trọng.

Van Gogh không đến đây với một phong cách đã hoàn thiện. Ông đến với một ngôn ngữ hội họa đang biến đổi ngay trong chính mình. Những gam màu tối, nặng nề của thời kỳ đầu dần nhường chỗ cho những màu sắc được đặt cạnh nhau với độ tương phản mạnh, những nét cọ ngày càng rõ và giàu năng lượng hơn. Ảnh hưởng của nghệ thuật Nhật Bản, kinh nghiệm từ Paris và thứ ánh sáng dữ dội của Provence gặp nhau trong cùng một thời điểm, tạo nên một Van Gogh mà sau này người ta dễ dàng nhận ra ngay từ màu sắc.

Nhưng điều quan trọng hơn cả là Van Gogh bắt đầu nhìn thấy ở Arles một khả năng cho tương lai.

Ông không muốn chỉ đến đây để vẽ vài bức tranh rồi lại lên đường. Sau những năm tháng liên tục di chuyển, sống trong những căn phòng thuê và luôn ở trong trạng thái tạm thời, ông bắt đầu mơ về một nơi có thể thực sự thuộc về mình, một nơi hội họa không còn là công việc đơn độc mà có thể trở thành một đời sống chung với những người cùng chí hướng.

Vì vậy, Van Gogh không đơn giản chuyển nhà từ Paris xuống Arles. Ông đang tìm một nơi để xây dựng một thế giới nghệ thuật mới.

Và Yellow House chính là phần vật chất đầu tiên của thế giới ấy.

II - YELLOW - MÀU VÀNG

Yellow House nằm tại số 2 Place Lamartine, gần ga đường sắt ở Arles.

Van Gogh thuê phần bên phải của tòa nhà. Phía dưới có studio và bếp; tầng trên có các phòng ngủ. Căn nhà không lớn, cũng chẳng sang trọng. Nhưng với Van Gogh, nó có một ưu điểm quan trọng: có đủ chỗ cho những nghệ sĩ khác đến ở.

Tháng 9/1888, Van Gogh hoàn thành bức The Yellow House (The Street).

Trong bức tranh, ngôi nhà màu vàng đứng dưới một bầu trời xanh đậm. Những cánh cửa chớp xanh, cây xanh ở phía trước, con đường và đường ray phía xa tạo thành một hệ thống màu sắc mạnh.

Van Gogh không cố biến tòa nhà thành một nghiên cứu kiến trúc. Ông biến nó thành một sự kiện thị giác. Vàng và xanh đối đầu nhau. Ánh sáng và bóng tối được đẩy tới mức rõ ràng. Các mảng màu lớn tạo cảm giác căn nhà đang phát sáng giữa thành phố.

Màu vàng đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong các tác phẩm tại Arles của Van Gogh. Ánh sáng miền Nam cho phép ông sử dụng những màu mạnh, gần như không pha loãng, và đẩy các tương phản bổ túc lên cao hơn. Vì thế, màu vàng của Yellow House không đơn giản là màu sơn của một tòa nhà. Nó là màu của một dự án nghệ thuật, màu được tạo ra bởi chính thứ ánh sáng của miền Nam nước Pháp khiến ông mê mẩn.

Van Gogh không chỉ nhìn thấy một căn nhà màu vàng ở Arles, ông nhìn thấy một không gian có thể trở thành trung tâm cho cuộc sống và hội họa mà ông vẫn tưởng tượng về sau này.

Ông đã nhiều lần mời các họa sĩ bạn bè tới đây sinh sống. Vậy nhưng, Paul Gauguin là người đầu tiên và cũng là cuối cùng nhận lời.

Và có lẽ cũng bởi quá trân trọng sự xuất hiện của người bạn, Van Gogh đã dành cho Gauguin một trong những thứ ông yêu thích nhất: màu vàng.

Ông chọn những bức tranh hoa hướng dương - Sunflowers - để trang trí căn phòng dành riêng cho Gauguin, biến không gian ấy thành một căn phòng ngập trong sắc vàng mà ông đặc biệt say mê.

Trong những bức Sunflowers, Van Gogh dường như muốn giữ lại cả ánh nắng Provence trên mặt tranh. Ông dùng hết sắc vàng này đến sắc vàng khác cho hoa, chiếc bình, mặt bàn, tạo nên một thế giới “vàng trên vàng” nhưng không hề đơn điệu, trái lại như đang tự phát sáng.

Những nét cọ dày và lớp sơn nổi khiến từng cánh hoa, từng chiếc lá hiện lên đầy sức sống. Nhưng giữa những bông đang nở vẫn có những bông đã héo, rụng cánh và kết hạt. Một bình hoa vì thế chứa cả vẻ rực rỡ lẫn dấu vết của thời gian. Với Van Gogh, màu vàng không chỉ để vẽ những gì ông nhìn thấy, mà còn để truyền đi cảm giác về ánh sáng, sự ấm áp và niềm hạnh phúc mà ông tìm thấy ở miền Nam nước Pháp.

Van Gogh biết những bức tranh hướng dương của mình rất đặc biệt. Gauguin sau đó cũng đánh giá cao những bức Sunflowers, xem chúng là một trong những dấu ấn riêng của người hoạ sĩ. Thậm chí, sau khi Van Gogh qua đời, bạn bè đã mang hoa hướng dương đến lễ tang của ông.

Hoa hướng dương cuối cùng trở thành hình ảnh gắn liền với Van Gogh, đúng như điều ông từng hy vọng.

Còn với Van Gogh khi đó, những bức tranh ấy đã vượt ra ngoài ý nghĩa của một loạt tranh tĩnh vật. Chúng trở thành một phần của Yellow House, nơi ông gửi vào từng mảng màu không chỉ niềm say mê hội họa, mà cả sự kỳ vọng về một người bạn, một cộng đồng nghệ sĩ và một cuộc sống mà ông đã chờ đợi từ rất lâu.

IV - ABSOLUTE REPOSE - SỰ TĨNH TẠI TUYỆT ĐỐI

Nếu The Yellow House là bức tranh về nơi Van Gogh muốn xây dựng cuộc sống, Sunflowers là những gì ông muốn đặt vào cuộc sống ấy, thì The Bedroom - Phòng ngủ - lại là cách ông muốn cảm nhận nó.

Thoạt nhìn, những bức vẽ The Bedroom đều mô tả đây là một căn phòng cực kỳ đơn giản: một chiếc giường, hai chiếc ghế, bàn, cửa sổ, một chiếc gương và vài bức tranh treo trên tường.

Không có con người.

Không có sự kiện.

Không có thứ gì kịch tính.

Nhưng Van Gogh đặc biệt quan tâm đến những tác phẩm này.

Ông muốn thể hiện sự yên tĩnh và sự giản dị của căn phòng thông qua biểu tượng của màu sắc. Trong thư gửi Theo, ông mô tả từng màu trong phòng và nói rằng mình muốn đạt tới cảm giác “absolute repose” - sự tĩnh tại tuyệt đối - bằng những màu ấy.

Điều thú vị nằm ở nghịch lý này: Van Gogh muốn vẽ sự bình yên nhưng căn phòng lại có vẻ không hoàn toàn bình yên.

Những đường thẳng không gặp nhau theo phối cảnh thông thường, mặt tường phía sau dường như nghiêng đi, đồ vật trong phòng có cảm giác đang trượt nhẹ khỏi vị trí của chúng. Chiếc giường, bàn ghế và tường tạo thành những mặt phẳng mạnh, gần như bị đẩy về phía người xem. Sự sắp xếp những mảng màu và đường thẳng trong tranh như một cách bù đắp cho “sự bất ổn của phối cảnh”. Ông chủ động bẻ cong phối cảnh để đạt tới một thứ cảm giác khác, chịu ảnh hưởng từ tranh in Nhật Bản.

Căn phòng trong tranh trở thành một dạng chân dung không có khuôn mặt. Van Gogh không vẽ chính mình. Ông vẽ nơi mình ngủ, nơi mình sống, những đồ vật ông nhìn thấy mỗi ngày.

Rồi chỉ vài tuần sau, Van Gogh vẽ một trong những bức tranh đặc biệt nhất của Yellow House: Van Gogh’s Chair - Chiếc ghế của Van Gogh.

Không có người trong tranh. Chỉ có một chiếc ghế gỗ đơn giản màu vàng trên nền gạch đỏ, phía trên là chiếc tẩu thuốc và túi thuốc lá của ông. Nếu The Bedroom là chân dung của một nơi chốn, thì chiếc ghế gần như là chân dung của chính Van Gogh, một “chân dung không có người”.

Chiếc ghế của Van Gogh cũng giống chính cách ông muốn sống trong Yellow House: đơn giản, thực tế và không cần quá nhiều thứ. Màu vàng quen thuộc xuất hiện trên thân ghế, đối lập với màu xanh của bức tường và đỏ của nền gạch. Trên ghế là chiếc tẩu thuốc, một vật rất riêng tư, khiến chiếc ghế không còn giống một món đồ nội thất mà giống như đang chờ người chủ quay lại.

Tương tự là bức vẽ Gauguin’s Chair: Chiếc ghế của Gauguin - một chiếc ghế cầu kỳ hơn, được vẽ trong bóng tối, với nến và những cuốn sách đặt trên mặt ghế. Hai chiếc ghế được Van Gogh vẽ như một cặp, một thuộc về ban ngày, một thuộc về ban đêm; một là Vincent, một là Paul.

Những bức tranh Van Gogh vẽ cho Yellow House bỗng giống như những mảnh ghép của một cuộc sống mà ông đang cố dựng lên bằng hội họa. Ông dùng Sunflowers để chuẩn bị căn phòng cho người bạn mình trân trọng, dùng The Bedroom để hình dung một nơi có thể đem lại sự nghỉ ngơi, rồi dùng hai chiếc ghế để đặt chính mình và Gauguin vào căn nhà ấy, dù cả hai đều không xuất hiện trong tranh.

V - VINCENT VAN GOGH - GÃ HOẠ SĨ ĐIÊN BỊ CHỐI BỎ

Trong khoảng hai tháng, Yellow House thực sự có hai họa sĩ cùng sống và sáng tác. Nhưng cũng chính trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, một khác biệt ngày càng rõ ràng giữa họ xuất hiện: Van Gogh và Gauguin không nhìn hội họa theo cùng một cách.

Van Gogh vẫn gắn bó mạnh với thế giới mà ông quan sát được. Cây cối, con người, căn phòng, quán cà phê, bầu trời hay những con đường ở Arles đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho một bức tranh.

Nhưng Gauguin lại đi theo một hướng khác. Ông ngày càng dựa nhiều hơn vào trí tưởng tượng, ký ức và những hình ảnh được tái tạo trong tâm trí. Bảo tàng Van Gogh nhận xét rằng Gauguin và Émile Bernard thường làm việc từ trí tưởng tượng, trong khi Van Gogh vẫn chủ yếu bắt đầu từ những gì ông nhìn thấy trước mắt.

Sự khác biệt ấy không chỉ nằm trên tranh. Những bất đồng về nghệ thuật dần kéo theo những căng thẳng trong đời sống.

Tối 23/12/1888, sau cuộc cãi vã, Gauguin rời căn nhà và đến một khách sạn. Van Gogh trở về Yellow House trong trạng thái khủng hoảng tinh thần nghiêm trọng. Sau đó, ông dùng dao cạo tự cắt toàn bộ tai trái của mình.

Chi tiết này về sau trở thành một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất trong cuộc đời Van Gogh, nhưng ngay tại thời điểm ấy, nó không được nhìn nhận như một huyền thoại nghệ thuật. Đối với những người ở Arles, đó là một vụ việc kinh hoàng xảy ra với một người đàn ông mà họ không còn biết phải đối xử thế nào.

Sau khi gây thương tích, Van Gogh mang phần tai tới một nhà chứa gần đó và đưa cho một người phụ nữ tên Rachel, rồi quay trở lại Yellow House. Sáng hôm sau, cảnh sát được gọi tới và tìm thấy ông nằm trên giường trong tình trạng gần như không còn dấu hiệu sinh lực. Ông lập tức được đưa tới bệnh viện ở Arles.

Tin tức về sự việc nhanh chóng lan ra trong thành phố. Một tờ báo địa phương khi ấy gọi Van Gogh là một người “điên” và mô tả việc cảnh sát tìm thấy ông tại nhà trước khi đưa tới bệnh viện. Những từ ngữ ấy cho thấy cách xã hội xung quanh nhìn ông sau biến cố: không còn trước hết là một họa sĩ Hà Lan đang theo đuổi một phong cách hội họa khác thường, mà là một người bị xem là mất khả năng kiểm soát bản thân.

Tại bệnh viện, tình trạng của Van Gogh khiến các bác sĩ lo ngại đến mức họ từng tính đến việc đưa ông vào một cơ sở tâm thần chuyên biệt. Bác sĩ trưởng Marie Jules Joseph Urpar kết luận rằng ông đang bị rối loạn tâm thần và cho rằng việc điều trị tại bệnh viện hiện tại chưa đủ để đưa ông trở lại trạng thái tỉnh táo.

Những ngày ấy, Theo phải lập tức đi tàu đêm từ Paris đến Arles. Khi gặp anh trai trong bệnh viện, ông thấy Van Gogh yếu và tinh thần vẫn rất rối loạn. Theo khi ấy đứng giữa hy vọng cùng nỗi sợ rằng anh trai mình có thể phải bị đưa vào một cơ sở tâm thần.

Ngày 7/1, Van Gogh xuất viện, trở lại căn nhà ở số 2 Place Lamartine và tiếp tục làm việc.

Sau tất cả những gì đã xảy ra trong căn nhà ấy, sau cuộc cãi vã với Gauguin, sau đêm khủng hoảng và những ngày nằm viện, Van Gogh vẫn quay trở về đúng nơi từng chứa đựng giấc mơ mà ông đã đặt rất nhiều tâm sức vào đó.

Nhưng Yellow House lúc này đã không còn là Yellow House của vài tháng trước.

Gauguin đã đi.

Cộng đồng nghệ sĩ mà Van Gogh mong muốn vẫn không xuất hiện.

Căn phòng dành cho người bạn giờ trống.

Và chính người chủ của căn nhà, người từng hy vọng biến nơi đây thành một “Studio of the South”, giờ đã trở thành một người mà những người xung quanh bắt đầu sợ hãi.

Đến tháng 2/1889, Van Gogh lại trải qua một cơn khủng hoảng và tiếp tục được đưa vào bệnh viện.

Lần này, vấn đề không còn chỉ nằm ở tình trạng của riêng Van Gogh. Những người hàng xóm ở Arles đã lập một đơn kiến nghị yêu cầu ông bị đuổi khỏi nhà vì cho rằng ông thường xuyên đi lang thang trong trạng thái mất kiểm soát.

Ngôi nhà mà Van Gogh từng chuẩn bị để đón những người bạn nghệ sĩ giờ trở thành nơi khiến hàng xóm muốn ông rời đi.

Người từng hy vọng căn nhà sẽ là nơi các nghệ sĩ cùng nhau sống và sáng tác giờ lại bị chính cộng đồng xung quanh xem là một mối nguy cần được kiểm soát.

Và Van Gogh cuối cùng phải rời Arles để tới Saint-Paul-de-Mausole ở Saint-Rémy-de-Provence điều trị và theo dõi sức khỏe tinh thần.

KẾT

Yellow House bắt đầu bằng giấc mơ về đời sống nghệ thuật có người đồng hành nhưng lại kết thúc bằng cơn ác mộng về sự ruồng rẫy.

Nhiều thập kỷ sau khi Van Gogh rời Arles, Yellow House bị hư hại nặng trong cuộc không kích ngày 25/6/1944 và cuối cùng bị phá bỏ. Ngày nay, tại Place Lamartine không còn căn nhà màu vàng ấy.

Nhưng những gì Van Gogh gửi vào nó vẫn còn.

The Yellow House, Sunflowers, The Bedroom, Van Gogh’s Chair, Gauguin’s Chair... từng là những mảnh ghép của một cuộc sống ông tin rằng mình có thể xây dựng. Sau này, chúng trở thành những gì còn lại của cuộc sống ấy.

Van Gogh không giữ được căn nhà, cũng không giữ được giấc mơ về một cộng đồng nghệ sĩ. Nhưng trong hội họa của Van Gogh, tất cả chưa bao giờ thực sự sụp đổ.