Hệ lụy khôn lường khi hai huynh đệ Vùng Vịnh ‘tháo găng tay’

Trong nhiều năm, Ả-rập Xê-út và UAE giải quyết những bất đồng và tranh chấp một cách lặng lẽ ở sau hậu trường. Nhưng giờ đây, dường như cách làm đó đã bị vứt bỏ, với những hệ quả lan rộng khắp khu vực và xa hơn nữa.

Yemen thể hiện điều đó rõ hơn cả, nơi một nhóm ly khai được UAE hậu thuẫn đã triển khai một cuộc tấn công thất bại vào tháng 12/2015, nhằm giành quyền kiểm soát miền nam đất nước. Các quan chức Ả-rập Xê-út đã phản ứng mạnh mẽ, tuyên bố rằng họ sẽ là bên duy nhất chịu trách nhiệm cho tương lai của Yemen.

“Đây không phải là bất đồng mang tính chiến thuật. Đó là sự chia rẽ chiến lược đối với ổn định Trung Đông”, ông H.A. Hellyer, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Nghiên cứu quốc phòng hoàng gia (RUSI) ở London, nhận định.

Giới phân tích cho rằng căng thẳng đang lan sang các quốc gia khác trong khu vực, có thể làm trầm trọng thêm những cuộc xung đột và phá vỡ các liên minh mong manh.

Thái tử kế vị Ả-rập Xê-út Mohammed bin Salman và lãnh đạo UAE Sheikh Mohammed bin Zayed từ lâu đã được Washington coi là đối tác tự nhiên. Năm 2015, hai nước này bắt tay nhau để tiến hành chiến dịch can thiệp quân sự vào Yemen, đẩy lùi lực lượng nổi dậy khi lực lượng này đã chiếm thủ đô.

Đến những năm gần đây, Ả-rập Xê-út và UAE ngày càng chia rẽ vì chuyện ủng hộ các phe đối lập trong cuộc nội chiến Sudan, chính sách dầu mỏ khác nhau và bước vào cuộc cạnh tranh kinh tế gay gắt.

Trước khi đối đầu tại Yemen, chính phủ Ả-rập Xê-út và UAE vẫn thể hiện tình huynh đệ ở bề ngoài. Nhưng chỉ trong vài tuần, hình ảnh xã giao ấy đã biến thành cuộc khẩu chiến gay gắt.

Các bình luận viên và truyền thông nhà nước Ả-rập Xê-út công khai chỉ trích UAE, cáo buộc các nhà hoạch định chính sách ở Abu Dhabi gieo rắc hỗn loạn khắp khu vực khi hậu thuẫn các lực lượng vũ trang tại Yemen và Sudan. Họ cho rằng tham vọng của UAE đã trở nên quá đà và đã đến lúc “đưa quốc gia nhỏ bé này về đúng vị trí”.

Ngược lại, giới tinh hoa UAE phàn nàn Ả-rập Xê-út đang hành xử như một “ông anh cả” hống hách.

Tháng 1 vừa qua, cuộc chiến dư luận leo thang khi Ả-rập Xê-út tìm cách thu hút chú ý vào cáo buộc vi phạm nhân quyền của UAE, với chuyến đưa các nhà báo tới những cơ sở bị bỏ hoang ở Yemen mà giới chức địa phương cho biết từng là nhà tù bí mật do UAE điều hành.

Những quan chức dẫn đoàn - đại diện cho Chính phủ Yemen và được Ả-rập Xê-út hậu thuẫn, nói rằng UAE đã giam giữ và tra tấn người Yemen tại các cơ sở này.

Các cáo buộc này đã có từ vài năm trước. Tuy nhiên, Bộ Quốc phòng UAE đã ra tuyên bố bác bỏ mạnh mẽ, cho rằng chúng “không dựa trên bất kỳ bằng chứng nào” và là một phần của “chiến dịch có tổ chức nhằm gây tổn hại danh tiếng của nhà nước UAE”.

Trước đây, UAE trả lương cho một số chiến binh Yemen. Nhưng nay Ả-rập Xê-út cam kết sẽ chi trả lương cho toàn bộ nhân viên Chính phủ Yemen, cả dân sự lẫn quân sự. Theo hai quan chức Yemen nắm được kế hoạch, khoản cam kết tài chính này lên tới hơn 1 tỷ USD mỗi năm.

Các quan chức UAE nhiều lần phủ nhận việc tài trợ hay trang bị cho các lực lượng dân quân trong khu vực, gồm cả ở Sudan. Họ chỉ gián tiếp đề cập đến rạn nứt với Ả-rập Xê-út.

“UAE đã trở thành mục tiêu của một chiến dịch truyền thông chưa từng có. Khác biệt quan điểm là điều bình thường. Điều không bình thường là sự ác ý khi xảy ra mâu thuẫn”, ông Anwar Gargash, một quan chức cấp cao UAE, phát biểu tại một hội nghị tuần trước.

Trong cuộc họp báo ngày 26/1, Ngoại trưởng Ả-rập Xê-út nói rằng mối quan hệ của vương quốc với UAE là “vô cùng quan trọng”, nhưng nhấn mạnh có “khác biệt quan điểm” tại Yemen, nhấn mạnh rằng UAE đã “quyết định rời khỏi” nước này.

“Nếu đúng là như vậy, và UAE đã hoàn toàn rút khỏi vấn đề Yemen… Đó sẽ là nền tảng để duy trì mối quan hệ Ả-rập Xê-út – UAE bền chặt”, Ngoại trưởng - Hoàng tử Faisal bin Farhan nói. Ông nhấn mạnh từ “nếu”, có vẻ để làm nổi bật sự thiếu tin cậy giữa 2 chính phủ hiện nay.

Không còn niềm tin

Cho đến nay, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump chưa thể hiện họ đứng về phía nào. Cả hai quốc gia đều là đối tác then chốt và ông Trump cần họ ủng hộ chính sách Trung Đông của ông, và cả hai đều có quan hệ kinh doanh với gia đình tổng thống Mỹ.

Theo các nhà phân tích, khi khủng hoảng ngày càng sâu, Ả-rập Xê-út đang hành động quyết liệt bất kể lợi ích của UAE.

“Theo cách nhìn của Riyadh, niềm tin với Abu Dhabi đã cạn kiệt. Lời nói và sự trấn an không còn ý nghĩa”, ông Salman al-Ansari, một nhà phân tích chính trị Ả-rập Xê-út đánh giá.

Tại Sudan, hai nước ủng hộ các phe đối lập trong cuộc nội chiến tàn khốc: UAE hậu thuẫn Lực lượng Hỗ trợ nhanh (RSF), còn Ả-rập Xê-út ủng hộ quân đội Sudan.

Tại Somalia, Ả-rập Xê-út ủng hộ mạnh mẽ chính phủ trung ương, trong khi UAE gây dựng quan hệ sâu rộng với vùng ly khai Somaliland. Ngày 12/1, Somalia tuyên bố chấm dứt mọi thỏa thuận với UAE, cho rằng nước này có những “hành động thù địch và gây bất ổn”.

Giới phân tích nhận định, ở bất cứ nơi nào hai cường quốc Vùng Vịnh này ủng hộ các phía đối lập, căng thẳng nhiều khả năng sẽ gia tăng.

“Chúng tôi đang chuẩn bị cho tác động. Chúng tôi dự báo điều này sẽ làm leo thang chiến sự ở Sudan và tiếp tục chia rẽ Somalia”, ông Alan Boswell, Giám đốc dự án Sừng châu Phi của Tổ chức Khủng hoảng quốc tế, cho biết.

Ở xa hơn, Ả-rập Xê-út được nói là đang cố gắng hoàn tất thỏa thuận phòng thủ chung 3 bên với Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ. Khi thông tin về hiệp ước này được đăng tải, nhà lãnh đạo UAE Sheikh Mohammed đã thực hiện chuyến công du chớp nhoáng tới Ấn Độ - đối thủ truyền kiếp của Pakistan, và phát tín hiệu muốn đạt được thỏa thuận phòng thủ chung riêng tại đó.

Lần gần nhất Vùng Vịnh bị chia rẽ nghiêm trọng như vậy là năm 2017, khi Ả-rập Xê-út và UAE liên thủ cô lập Qatar, cuối cùng khép lại bằng một hội nghị thượng đỉnh ngoại giao vào năm 2021.