Khi những khu phố cổ Hà Nội đã đến giới hạn

15h, ngoài trời vẫn còn sáng rõ, trong căn nhà nhỏ của bà Dương Thị Hưng (77 tuổi), nằm sâu trong ngõ 33 Hàng Điếu (Hà Nội), đèn điện đã phải bật từ sớm. Ánh sáng tự nhiên khó len vào khiến không gian bên trong càng thêm tù túng.

Có khách ghé thăm, bà Hưng vội đứng dậy từ căn nhà vừa là nơi sinh hoạt, vừa là chỗ nghỉ ngơi của cả gia đình 6 người. Bà kéo thêm chiếc ghế nhựa để có đủ chỗ ngồi tiếp khách.

“Trong ngôi nhà này, tôi sinh sống cùng vợ chồng con gái và 3 đứa cháu. Nhà chật nên các em, các cháu nó cũng đi suốt, đến tối muộn mới về ăn cơm thôi” , bà Hưng nói.

Ba thế hệ co mình trong căn nhà hơn 10 m²

Hơn 30 năm kể từ ngày chuyển về ngõ 33 Hàng Điếu, căn nhà rộng hơn chục mét vuông vẫn là nơi sinh hoạt của ba thế hệ trong gia đình bà. Khu nhà bà Hưng sinh sống có 3 tầng. Bà ở tại tầng lửng. Theo lời kể của bà, trong ngõ có 8 hộ gia đình, mỗi hộ trung bình 3-4 người. Không gian hạn chế khiến các hộ phải chia sẻ nhiều khu vực sinh hoạt chung.

Trong căn nhà nhỏ, chỗ ngủ cũng phải tính toán theo từng người. Buổi tối, bà nằm trên giường cùng hai cháu, còn vợ chồng con gái trải chiếu ngủ dưới nền nhà.

“Tối đến, tôi cùng 2 đứa cháu ngủ trên giường, còn 2 vợ chồng con gái trải chiếu ngủ dưới đất. Trước còn có cháu gái lớn nhưng giờ nó đi lấy chồng rồi” , bà kể.

Chỗ nấu nướng của gia đình bà còn được 3 hộ sử dụng chung. Nấu xong món nào, bà phải bê vào nhà món ấy vì không có chỗ để. Nhà tắm và nhà vệ sinh cũng là những khu vực dùng chung, khiến sinh hoạt thường ngày phụ thuộc vào việc sắp xếp thời gian giữa các hộ.

“Làm việc gì cũng phải chờ đợi nhau nên chúng tôi phải chia thời gian ra để sử dụng. Có những lúc cần sử dụng đột xuất cũng khó, lại phải nhờ nhau rất phiền hà” , bà Hưng nói.

Dù muốn chuyển đến nơi ở rộng rãi hơn, gia đình bà không dễ thực hiện. Theo bà, giấy tờ nhà chủ yếu là hợp đồng viết tay, chưa có sổ đỏ. Muốn chuyển nhượng phải có sự đồng thuận của các hộ, trong khi diện tích mỗi nhà khác nhau nên việc phân chia tiền có thể nảy sinh bất đồng.

“Ở phố cổ có cái tiện, chợ búa, trường học, hiệu thuốc, quán xá đều ở gần, nên không dễ rời đi. Nhưng nếu ở mãi trong không gian bức bối như hiện nay thì cũng rất khó cho cuộc sống của con cháu” , bà bộc bạch.

Gia đình bà Hưng phải sử dụng khu bếp và nhà vệ sinh cùng nhiều hộ dân khác suốt hàng chục năm qua.

Con ngõ trước nhà rộng hơn một mét, hai xe máy đi ngược chiều đã khó tránh nhau. Với bà Hưng, nỗi lo không chỉ nằm ở cảnh sinh hoạt chật chội mà còn là nguy cơ hỏa hoạn trong khu nhà có lối thoát nhỏ hẹp.

“Sống khổ như thế này, gia đình tôi cũng muốn thoát khỏi đây lắm nhưng khổ nỗi nhà không bán được thì không có điều kiện mua nhà mới. Thú thực là ở mãi thì thành quen thôi chứ nghĩ kỹ thì chúng tôi luôn nơm nớp lo hỏa hoạn. Nhìn cái ngõ bé tí thế kia thì việc thoát thân đã thấy vô cùng khó” , bà nói.

Sau hơn 70 năm gắn bó với những căn nhà trong các ngõ nhỏ khu vực Hoàn Kiếm, bà Hưng vẫn mong có cơ hội chuyển đến nơi ở tốt hơn.

Gần 70 người chen chúc dùng chung nhà vệ sinh

Mong muốn cải thiện chỗ ở của bà Hưng cũng là nỗi trăn trở của ông Đoàn Văn Chiến (81 tuổi), đang sống trong căn hộ khoảng 14 m² tại khu tập thể Hàng Bông, Hà Nội.

Gần trưa, ông Chiến ngồi dưới nền nhà xem thời sự trên chiếc tivi cũ. Căn hộ không đủ diện tích kê một chiếc giường thông thường nên ông tận dụng chiếc sofa có thể kéo ra thành giường để nghỉ ngơi.

Muốn vào nhà ông, khách phải gửi xe máy bên ngoài rồi đi bộ qua con ngõ chỉ rộng dưới 1 mét. Qua lối đi hẹp và hai đoạn cầu thang, mới đến được căn hộ nằm sâu bên trong khu tập thể.

Căn hộ vốn là nơi bố mẹ ông Chiến sinh sống trước đây, sau đó được để lại cho gia đình ông. Khi ba người con gái lần lượt lập gia đình, ông ở lại một mình. Theo ông, căn hộ có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và từng được định giá hàng trăm triệu đồng mỗi mét vuông.

Phần lớn diện tích căn nhà được dành cho sinh hoạt, phần còn lại tận dụng để đặt máy giặt và chứa đồ. Để tiết kiệm diện tích, ông đặt bếp trong một chiếc tủ nhỏ ngoài hành lang. Phía ngoài, dưới gầm cầu thang, ông bố trí khoảng không chưa đầy 2 m² làm nơi tắm rửa, rửa bát.

Khu bếp và nơi tắm rửa, rửa bát do ông Chiến tự cơi nới, sửa chữa.

Ông Chiến cho biết, nơi đây có hơn 10 hộ dân sinh sống, nhiều gia đình đã gắn bó qua nhiều thế hệ. Hiện gần 70 người cùng sử dụng một nhà vệ sinh và một phòng tắm có từ thời Pháp. Vào những khung giờ đông người, cư dân thường phải chờ đến lượt. Có lúc cần sử dụng nhưng không thể chờ lâu, ông Chiến phải tìm nhà vệ sinh ở bên ngoài.

Với ông Chiến, mong muốn chuyển đi đã có từ lâu. Ông cho biết nếu đủ điều kiện, ông sẵn sàng chuyển đến nơi khác để nhường mặt bằng cho Nhà nước triển khai những dự án giúp khu vực khang trang, thuận tiện hơn. Tuy nhiên, khả năng tài chính chưa cho phép ông thực hiện điều đó.

Không phải khu phố cũ nào cũng cần phá đi xây lại

Từ những căn nhà chật hẹp, lối đi nhỏ đến các công trình vệ sinh dùng chung, thực trạng tại những khu dân cư cũ cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở diện tích từng hộ. Hạ tầng và không gian sinh hoạt chung cũng chịu sức ép khi nhiều gia đình cùng sống trong một khu vực hạn chế.

Trả lời PV Báo Điện tử VTC News, PGS.TS.KTS Nguyễn Vũ Phương, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược và bồi dưỡng cán bộ xây dựng (Bộ Xây dựng), Tổng Biên tập Tạp chí Xây dựng và Đô thị cho rằng, cần nhìn nhận vấn đề từ sự mất cân đối giữa nhu cầu sinh hoạt và khả năng đáp ứng của hạ tầng. Nhà ở có thể được cơi nới, chia nhỏ theo nhu cầu, nhưng đường ngõ, chỗ đỗ xe, hệ thống thoát nước, trường học và không gian công cộng không dễ mở rộng tương ứng.

Ông Phương cho rằng cần phân biệt cải tạo, chỉnh trang và tái thiết để lựa chọn cách làm phù hợp. Cải tạo tập trung khắc phục xuống cấp của công trình; chỉnh trang hướng tới hoàn thiện cảnh quan, không gian và hạ tầng trên nền cấu trúc hiện có. Trong khi đó, tái thiết có thể đòi hỏi tổ chức lại sử dụng đất, giao thông và các khu chức năng.

“Nếu cải tạo từng phần vẫn giải quyết được những thiếu hụt chủ yếu thì không nhất thiết phá dỡ trên diện rộng. Ngược lại, khi cấu trúc khu vực đã bộc lộ bất cập không thể khắc phục cục bộ, cần nghiên cứu tái thiết đồng bộ. Không nên lấy tuổi thọ công trình hoặc khả năng tăng tầng cao làm căn cứ duy nhất” , ông Phương phân tích.

Theo chuyên gia, nếu chỉ nâng cấp một đoạn ngõ mà nút giao bên ngoài vẫn ùn tắc, hoặc sửa hệ thống thoát nước trong khu dân cư nhưng mạng lưới bên ngoài không đáp ứng được, các điểm nghẽn có thể tiếp tục tồn tại. Quy hoạch cần tính đồng thời đến giao thông, thoát nước, trường học, y tế, cây xanh và không gian sinh hoạt cộng đồng.

Với những khu vực được nghiên cứu tái thiết quy mô lớn như Vĩnh Hưng, Hà Nội cần đánh giá từng phần diện tích theo hiện trạng và mức độ can thiệp cần thiết, thay vì mặc định toàn bộ khu vực đều phải xây dựng lại. Phương án tổ chức không gian phải gắn với khả năng đáp ứng của hạ tầng và nhu cầu thực tế của người dân.

Tái thiết đô thị, đừng để người dân mất sinh kế

Một vấn đề quan trọng khi tái thiết đô thị là bảo đảm người dân có thể ổn định cuộc sống sau khi chuyển đến nơi ở mới. Với những hộ buôn bán nhỏ hoặc làm dịch vụ ngay tại nhà, việc chuyển đến một khu chung cư xa nơi sinh sống cũ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thu nhập.

Ông Phương cho rằng cần tính đến vị trí tái định cư, chi phí sinh hoạt, khả năng tiếp cận việc làm, trường học và các dịch vụ thiết yếu. Việc bảo tồn những giá trị kiến trúc, nếp sinh hoạt và quan hệ cộng đồng cũng cần được cân nhắc trong quá trình cải tạo, chỉnh trang hoặc tái thiết.

“Một nơi ở mới chỉ thực sự tốt hơn khi cư dân có thể tiếp tục sống, làm việc và gắn bó với cộng đồng bằng chi phí phù hợp” , ông nói.

Với những khu vực chưa cần phá dỡ đồng loạt, việc nâng cấp nhà ở, cải thiện lối đi, bổ sung không gian công cộng và xử lý các nguy cơ mất an toàn có thể là hướng đi phù hợp. Những nơi có bất cập mang tính hệ thống cần được nghiên cứu tổng thể, đồng thời bảo đảm người dân được tham gia và biết rõ phương án liên quan đến chỗ ở của mình.

Theo chuyên gia, hiệu quả tái thiết không nên chỉ được đo bằng số công trình mới hay diện mạo hiện đại hơn. Điều quan trọng là người dân có thể đi lại thuận tiện hơn, giảm nguy cơ ngập úng và hỏa hoạn, tiếp cận trường học, cây xanh dễ dàng hơn; đồng thời chi phí sinh hoạt phải phù hợp và chất lượng sống thực sự được cải thiện.