"Kho báu trắng" mọc dại ở Tân Cương: Chìa khóa giúp Trung Quốc thoát phụ thuộc Đông Nam Á

Nhìn qua chỉ là một loại cỏ dại bình thường - hoa vàng nhỏ, hạt bông xù, mọc trên vùng đất mặn kiềm dưới chân dãy Thiên Sơn, khu tự trị Tân Cương. Nhưng khi rễ bị bẻ gãy, một dòng nhựa trắng đục ứa ra - đó chính là mủ cao su tự nhiên - có độ bền không kém cạnh mủ cây cao su.

Loài cây này được gọi là bồ công anh cao su, tên khoa học Taraxacum kok-saghyz.

Các nhà khoa học Trung Quốc vừa biến thành công loại cây tưởng chừng vô danh này thành nguồn cao su thật sự, một bước tiến có thể giúp nước này bớt lệ thuộc vào cao su nhập khẩu (lĩnh vực mà Đông Nam Á đang chiếm 70% lượng cao su tự nhiên của thế giới), SCMP thông tin ngày 3/8.

Con số ban đầu còn khiêm tốn: Tháng 7/2026, nhóm nghiên cứu tại Tân Cương thu hoạch được một tấn rễ khô từ cánh đồng bồ công anh thử nghiệm rộng khoảng 1,3 héc-ta, chiết xuất được 40kg mủ cao su tự nhiên.

Nhưng ý nghĩa chiến lược đằng sau lại không hề nhỏ, bởi cao su tự nhiên là nguyên liệu thiết yếu cho hàng loạt sản phẩm, từ lốp xe, dây cáp đến găng tay y tế, gioăng hàng không vũ trụ, giày dép, đồ chơi... và vượt trội hơn cao su tổng hợp về độ bền, khả năng chống mài mòn cũng như hiệu suất ở nhiều dải nhiệt độ.

Reuters từng bình luận năm 2014, hơn 100 năm kể từ khi cao su tổng hợp từ hóa dầu được phát minh, giao thông đường bộ và đường hàng không toàn cầu vẫn phụ thuộc vào các đặc tính độc đáo của cao su có nguồn gốc thực vật - điều mà cho đến nay vẫn chưa thể được sao chép bởi vật liệu nhân tạo.

Đó là lý do các nhà sản xuất lốp xe toàn cầu đang chạy đua để biến bồ công anh thành "mỏ cao su tự nhiên", không riêng gìTrung Quốc. Điều này giải thích nỗ lực "thay đổi cuộc chơi" của quốc gia này từ cách đây 7 thập kỷ.

Cây bồ công anh cao su có thể tạo nên sự khác biệt cho Trung Quốc

Trung Quốc là nước tiêu thụ cao su lớn nhất thế giới, sử dụng khoảng 7 triệu tấn cao su tự nhiên năm 2025 và chiếm hơn 40% tổng lượng tiêu thụ cao su tự nhiên toàn cầu.

Tuy nhiên, sản lượng trong nước chỉ đáp ứng chưa đến 20% nhu cầu đó, khiến quốc gia này phụ thuộc rất nhiều vào nhập khẩu (thúc đẩy bởi thị trường sản xuất ô tô trong nước và xuất khẩu lốp xe).

Gần như toàn bộ cao su tự nhiên trên thế giới đều đến từ cây cao su Brazil, loại cây chỉ sinh trưởng ở vùng khí hậu nhiệt đới. Khu vực Đông Nam Á sản xuất khoảng 70% lượng cao su tự nhiên của thế giới, chủ yếu do Thái Lan, Indonesia, Việt Nam và Malaysia dẫn đầu.

Theo báo cáo vào tháng 1/2026 của SunSirs, từ tháng 1 đến tháng 11/2025, tổng lượng nhập khẩu cao su tự nhiên của Trung Quốc đạt 5,8716 triệu tấn, tăng 16,98% so với cùng kỳ năm 2024. Thái Lan là nguồn nhập khẩu lớn nhất.

Để giảm phụ thuộc vào nhập khẩu, Trung Quốc đang tìm con đường mới từ cây bồ công anh cao su.

Nghiên cứu về loại cây này bắt đầu từ hơn 70 năm trước. Năm 1951, Tu Zhi - Chủ tịch đầu tiên của Học viện Khoa học Nông nghiệp Tân Cương và là thành viên của Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (CAS), đã dẫn đầu các thí nghiệm trồng trọt ban đầu trên loài cây bản địa này. Tuy nhiên, công trình này sau đó đã bị gác lại do những hạn chế về thị trường.

Năm 2012, Xu Lin từ Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc đã khôi phục dự án. Tuy nhiên, sự đô thị hóa tràn lan và tình trạng chăn thả quá mức đã thu hẹp môi trường sống tự nhiên của cây bồ công anh cao su, và cây con thường bị động vật ăn mất, khiến việc tìm kiếm nguồn giống khả thi trong khu vực trở nên vô cùng khó khăn.

Hiện nay, đội ngũ nghiên cứu tại Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc đã xây dựng được một chuỗi nghiên cứu hoàn chỉnh, bao gồm đổi mới giống cây trồng, lai tạo giống, kỹ thuật canh tác, phát triển sản phẩm phụ và chiết xuất cao su.

Tháng 7/2026, nhóm nghiên cứu đã hợp tác với Đại học Công nghệ Hóa học Bắc Kinh và Đại học Nghề Shihezi để thiết lập một dây chuyền chiết xuất thí điểm, đánh dấu một bước tiến trong việc biến loài cây tưởng cỏ dại thành mỏ cao su tự nhiên ở Tân Cương.

Bồ công anh cao su có độ bền tương đương cây cao su

Chuyên gia nông nghiệp Zhang Yan từ nhóm nghiên cứu cho biết với truyền thông địa phương rằng trong khi cây cao su cần 6 đến 7 năm từ khi trồng đến khi thu hoạch lần đầu, thì cây bồ công anh cao su có thể được gieo trồng, thu hoạch và chế biến trong cùng 1 năm.

Trong khoảng thời gian đó, việc trồng trọt dày đặc và cơ giới hóa hoàn toàn cũng có thể được thực hiện.

Loại cây này thích nghi tự nhiên với môi trường khô hạn, mặn, kiềm và mát mẻ của Tân Cương. Cây con chịu được nhiệt độ thấp tới âm 5 độ C, và cây trưởng thành có thể sống sót ở nhiệt độ âm 30 độ C.

Loại cây này thậm chí còn phát triển trên đất nhiễm mặn nặng với độ pH là 8 và hàm lượng muối trên 20 gram/kg, có nghĩa là nó có thể tận dụng tốt những vùng đất cằn cỗi, khó canh tác.

Theo Zhang Jichuan, giáo sư tại Đại học Công nghệ Hóa học Bắc Kinh: "Cao su tự nhiên chiết xuất từ rễ bồ công anh có cấu trúc phân tử giống với cao su từ cây cao su Brazil và có độ đàn hồi, khả năng chống mài mòn và độ bền xé rách tương đương."

Hàm lượng cao su trong rễ cây dao động tự nhiên từ 3 đến 12%, nhưng công trình nghiên cứu của một nhóm do Li Jiayang, một viện sĩ của Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, dẫn đầu đã sử dụng công nghệ chỉnh sửa gen để nâng con số này lên gần 30%.

Theo trang tin tức kỹ thuật số Chao News của Trung Quốc, ngay 2026, công nghệ chỉnh sửa gen đang được thử nghiệm tại nhiều địa điểm khác nhau trên khắp Tân Cương, bao gồm các khu vực Kashgar, Altay và Zhaosu, với diện tích hơn 13 hecta.

Kế hoạch trung và dài hạn của nhóm là mở rộng canh tác lên hơn 1.330 hecta, đưa đất nhiễm mặn và kiềm bỏ hoang ở phía bắc Tân Cương vào hoạt động sản xuất; đồng thời tạo ra nguồn mủ cao su tự nhiên cho riêng Trung Quốc, tiến đến giảm nhập khẩu.