TS. Cấn Văn Lực: Tăng nguồn lực để VAMC "khơi thông" điểm nghẽn tín dụng

TS Cấn Văn Lực

Chuyên gia tài chính ngân hàng

304 bài viết

• Dư địa chính sách tiền tệ của NHNN hiện rất eo hẹp, nên rất khó giảm thêm lãi suất.
  Tại: Dư địa chính sách tiền tệ ngày càng eo hẹp, cần thị trường vốn "chia lửa"
• Việc nghiên cứu và triển khai quản lý tiền KTS quốc gia là rất cần thiết
  Tại: Quản lý, giao dịch tài sản số tại Việt Nam: Cấp thiết xây dựng khung pháp lý phù hợp

Tuy nhiên, để đáp ứng kỳ vọng trong giai đoạn mới, TS. Cấn Văn Lực, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách của Thủ tướng Chính phủ, Chuyên gia kinh tế trưởng BIDV cho rằng, tăng vốn điều lệ và tháo gỡ các nút thắt pháp lý về quyền thu giữ tài sản bảo đảm đang trở thành yêu cầu cấp thiết để VAMC phát huy tối đa năng lực tài chính và vị thế của mình trong việc xử lý nợ xấu.

Phóng viên: Công ty TNHH MTV Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC) được thành lập theo Nghị định 53/2013/NĐ-CP trong bối cảnh hệ thống ngân hàng đứng trước áp lực nợ xấu tăng cao, an toàn hệ thống bị đe dọa. Sau hơn một thập kỷ hoạt động, ông đánh giá thế nào về vai trò của VAMC trong việc giữ vững ổn định hệ thống ngân hàng?

TS. Cấn Văn Lực: Năm 2013, VAMC được thành lập theo Quyết định số 1459/QĐ-NHNN ngày 27/06/2013 của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) với bối cảnh tỷ lệ nợ xấu năm 2011-2012 tăng mạnh (lên đến 17%), ảnh hưởng đến ổn định thị trường tài chính. Với việc thành lập VAMC do Nhà nước sở hữu 100%, với vốn điều lệ ban đầu là 500 tỷ đồng, đây là công cụ đặc biệt của Nhà nước nhằm xử lý, giảm nhanh nợ xấu, lành mạnh hóa hệ thống tài chính - ngân hàng và thúc đẩy tăng trưởng tín dụng hợp lý, khơi thông nguồn vốn cho nền kinh tế.

Nghiệp vụ của VAMC là mua lại các khoản nợ xấu từ các ngân hàng theo giá trị sổ sách thông qua các trái phiếu đặc biệt (TPĐB) lãi suất 0%, kỳ hạn tối đa 5 năm (một số trường hợp được quy định lên đến 10 năm), hoặc theo giá thị trường mà không cần trái phiếu. Các ngân hàng có thể sử dụng trái phiếu để xin vay tái cấp vốn từ NHNN và có nghĩa vụ trích lập dự phòng rủi ro tín dụng hàng năm trong chi phí hoạt động với tỷ lệ không dưới 20% mệnh giá trái phiếu. Khi TPĐB đáo hạn, các ngân hàng sẽ mua lại các khoản nợ xấu từ VAMC theo giá trị sổ sách và trả lại TPĐB cho VAMC.

Sau hơn một thập kỷ thành lập, VAMC đã có những đóng góp tích cực trong việc lành mạnh hóa và ổn định hệ thống ngân hàng, thể hiện qua các khía cạnh sau:

Thứ nhất, tạo thanh khoản cho thị trường tài chính. Với việc VAMC mua nợ xấu bằng TPĐB có lãi suất 0%, kỳ hạn tối đa 5 năm (một số trường hợp được quy định lên đến 10 năm) và trái phiếu này được dùng làm tài sản để vay tái cấp vốn từ NHNN cho thấy, VAMC không chỉ "nhận nợ" mà còn tạo một kênh kỹ thuật giúp các TCTD có thể tiếp cận nguồn vốn hỗ trợ thanh khoản khi cần, trong khi vẫn duy trì kỷ luật xử lý nợ thông qua việc TCTD trích lập dự phòng rủi ro theo thời gian;

Thứ hai, duy trì được trách nhiệm của TCTD trong xử lý nợ xấu. Việc mua bán nợ xấu với VAMC không mang tính "mua đứt, bán đoạn", khi TPĐB đến hạn, nếu chưa thu hồi đủ, các TCTD bán nợ phải mua lại khoản nợ xấu theo giá trị ghi sổ, giao dịch mua lại được thực hiện, mà không cần sự đồng ý của khách hàng vay/bên bảo đảm. Theo đó, mặc dù tạo thanh khoản cho TCTD, cơ chế vẫn có sự ràng buộc yêu cầu TCTD phải tích cực phối hợp với khách hàng xử lý, thu hồi nợ xấu;

Thứ ba, quy mô mua nợ xấu tăng lên, tỷ lệ xử lý nợ xấu ở mức tốt. Theo NHNN, lũy kế đến tháng 4/2025, VAMC đã mua vào hơn 461 nghìn tỷ đồng nợ xấu nội bảng, bao gồm trên 446,8 nghìn tỷ đồng bằng TPĐB và khoảng 14,2 nghìn tỷ đồng theo giá trị thị trường. Tỷ lệ xử lý các khoản nợ mua bằng TPĐB khoảng 83%, tỷ lệ thu hồi từ các khoản nợ mua theo giá thị trường khoảng 80%. Điều này cho thấy VAMC không chỉ tham gia ở vai trò kế toán cho các khoản nợ xấu, mà còn tham gia đáng kể vào chu trình xử lý nợ xấu, qua đó góp phần giảm nợ xấu của hệ thống và khơi thông nguồn vốn tín dụng ở hai khía cạnh, đó là: nguồn vốn từ các khoản nợ xấu và tài sản bảo đảm kèm theo được xử lý và khi nợ xấu giảm, các TCTD mới được phép cho vay nhiều hơn và bên đi vay tiếp cận được vốn nhiều hơn. Chỉ tiếc là vốn điều lệ cấp cho VAMC còn ít và số nợ xấu mua bán theo cơ chế thị trường còn rất khiêm tốn.

Phóng viên: VAMC là công cụ đặc biệt của NHNN và được Thủ tướng Chính phủ thành lập để thực hiện nhiệm vụ kinh tế - chính trị, tuy nhiên trong quá trình hoạt động, mô hình hoạt động của VAMC đôi khi bị nhìn nhận ngang bằng với các doanh nghiệp thông thường. Vậy nhìn vào kinh nghiệm của các quốc gia trên thế giới (Danaharta – Malaysia; China Cinda Asset Management - Trung Quốc, Korea Asset Management Corporation - Hàn Quốc, …), những mô hình cơ quan xử lý nợ xấu giống như VAMC được phân biệt như thế nào với các mô hình mua bán nợ khác trên thị trường (AMC) và được trao những công cụ đặc biệt nào từ các cơ quan có thẩm quyền, thưa ông?

TS. Cấn Văn Lực: Như trên đã nêu, VAMC có nhiệm vụ xử lý nợ xấu mang tính chính sách, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, điều này phân biệt khá rõ với các doanh nghiệp mua bán nợ thông thường (AMC) kinh doanh trên thị trường của các TCTD. Tham khảo kinh nghiệm quốc tế càng cho thấy rõ điều này.

Theo Đạo luật quản lý Danaharta Nasional Berhad 1998 của Malaysia, Công ty mua bán nợ quốc gia (Danaharta) của Malaysia có một số quyền pháp lý tương đối mạnh như nhận quyền đối với khoản nợ và tài sản bảo đảm trực tiếp theo luật. Cụ thể, khi mua nợ từ ngân hàng, Danaharta tự động kế thừa quyền của chủ nợ đối với tài sản bảo đảm, quyền này giúp đảm bảo chắc chắn về quyền sở hữu và rút ngắn thủ tục pháp lý. Đồng thời, Danaharta có quyền chỉ định "Người quản trị đặc biệt" để trực tiếp quản lý doanh nghiệp vay nợ nếu doanh nghiệp mất khả năng thanh toán;

Với mô hình của KAMCO (Hàn Quốc), KAMCO có quyền pháp lý ít mang tính "đặc quyền" như Danaharta, nhưng nguồn lực tài chính mạnh và hưởng lợi từ thị trường tài chính phát triển. KAMCO vận hành Quỹ Quản lý tài sản xấu (Non-Performing Asset Management Fund - NPA Fund) để mua nợ xấu với huy động vốn bằng trái phiếu được Chính phủ bảo lãnh, theo đó, KAMCO có thể mua nợ xấu bằng tiền thật, không phải bằng công cụ trung gian; ngoài ra, KAMCO có thể chuyển nợ thành vốn góp và tham gia tái cấu trúc doanh nghiệp vay nợ.

Có thể thấy, một số công ty quản lý tài sản do Chính phủ các nước thành lập thường được trao quyền đặc biệt khác nhau tùy vào môi trường hoạt động của các nước, nhưng tựu chung lại các công ty này hoạt động khác các AMC thông thường ở nền tảng pháp lý chuyên biệt, thường là do Nhà nước sở hữu 100%, với mục tiêu là ổn định hệ thống tài chính và có cơ chế chính sách đặc biệt để tháo gỡ các điểm nghẽn về nợ xấu.

Với Việt Nam, Chính phủ có thể xem xét tăng thẩm quyền pháp lý và năng lực tài chính cho VAMC trong việc xử lý nợ xấu, để đáp ứng đúng tinh thần theo Nghị quyết 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước, trong đó có việc VAMC và DATC hỗ trợ quá trình tái cơ cấu, đặc biệt là tái cơ cấu về tài chính, xử lý nợ xấu của doanh nghiệp nói chung và DNNN nói riêng, và của các TCTD theo cơ chế thị trường.

Phóng viên: Hiện nay, mạng lưới hoạt động của các tổ chức tín dụng có ở tất cả các tỉnh thành, trong khi đó, VAMC chỉ có trụ sở tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Theo ông, VAMC có cần phải mở thêm mạng lưới tại các khu vực có hoạt động tín dụng sôi nổi để hỗ trợ các ngân hàng xử lý nợ được nhanh hơn không, thưa ông?

TS. Cấn Văn Lực: Về vấn đề này cần có những đánh giá kỹ lưỡng về lợi ích - chi phí để đưa ra quyết định phù hợp. Cũng giống như với các TCTD, việc mở rộng mạng lưới tạo ra những lợi thế nhất định cho VAMC trong việc xử lý nợ xấu, đặc biệt trong xử lý tài sản bảo đảm. Luật các TCTD 2025 đã cho VAMC được phép thu giữ tài sản bảo đảm (TSBĐ) của các khoản nợ xấu, vì vậy việc có hiện diện trên địa bàn sẽ tạo điều kiện để VAMC dễ dàng hơn trong quá trình phối hợp với các cơ quan quản lý địa phương (UBND, Công an cấp xã…) để xử lý TSBĐ như quy định trong luật, qua đó đẩy nhanh tốc độ xử lý nợ xấu. Các lợi ích đó cần được cân đối với chi phí đầu tư cơ sở hạ tầng, nhân sự, vận hành…, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ. Do đó, cần có thêm các số liệu và thực hiện đánh giá kỹ lưỡng để có thể đưa ra được quyết định mở rộng mạng lưới phù hợp.

Trong trường hợp mở rộng mạng lưới của VAMC, có thể xem xét các địa phương/khu vực tập trung nhiều TSBĐ (đặc biệt là BĐS) thay vì các khu vực có nhiều hoạt động tín dụng. Vì như đã nói ở trên, hiện diện tại khu vực đó sẽ cải thiện khả năng phối hợp với cơ quan quản lý và công an tại địa phương, giúp việc xử lý TSBĐ được hiệu quả hơn. Ngoài ra, VAMC cần quan tâm đầu tư công nghệ, dữ liệu, nhân sự số để có thể giải quyết nợ xấu online nhiều hơn, đồng hành cùng hệ thống ngân hàng trong chuyển đổi số mạnh mẽ trong thời gian tới.

Phóng viên: Nghị quyết 79-NQ/TW nhấn mạnh vai trò then chốt của VAMC trong xử lý nợ xấu và phát triển thị trường mua bán nợ theo cơ chế thị trường. Điều này đồng nghĩa với việc VAMC không chỉ dừng lại ở chức năng "mua nợ để xử lý kỹ thuật", mà phải trở thành một thiết chế tài chính trung tâm, dẫn dắt thị trường mua bán nợ xấu. Để VAMC dẫn dắt thị trường như Nghị quyết 79-NQ/TW kỳ vọng, theo ông, cần có những giải pháp cụ thể nào từ cơ quan quản lý nói chung, và VAMC phải triển khai những công việc gì để đáp ứng nghị quyết cũng như kỳ vọng của các tổ chức tín dụng nói riêng?

TS. Cấn Văn Lực: Đến nay, thị trường mua bán nợ vẫn chưa đạt được những bước phát triển đáng kể như kỳ vọng. Các chủ thể chính thực hiện giao dịch mua bán nợ vẫn là VAMC, DATC và các tổ chức tín dụng, hoặc công ty quản lý tài sản thuộc tổ chức tín dụng (AMCs), làm cho thanh khoản trên thị trường rất thấp, khả năng thu hút nguồn lực tài chính, nhất là từ khu vực tư nhân còn hạn chế. Hoạt động mua bán nợ ít phát triển đã làm dòng vốn tín dụng ít nhiều bị nghẽn, khi nhiều khoản nợ, đặc biệt là nợ xấu, bị đọng trong sổ sách của các TCTD. Do đó, các cơ quan quản lý cần sớm hình thành thị trường mua bán nợ đúng nghĩa và thực chất để tăng thanh khoản luân chuyển dòng vốn, thúc đẩy mua bán nợ theo cơ chế thị trường, thu hút nguồn lực tư nhân như tinh thần Nghị quyết 68/NQ-TW cũng như Nghị quyết 79/NQ-TW…

Một giải pháp khác có thể xem xét là mở rộng đối tượng được hưởng quyền thu giữ TSBĐ của khoản nợ xấu trong Luật số 96/2025/QH15 ngày 27/6/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật các TCTD. Trong khi Luật các TCTD cho phép các pháp nhân, cá nhân được mua nợ (từ VAMC và DATC), tuy nhiên chỉ các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, tổ chức mua bán, xử lý nợ (theo luật định là VAMC và DATC) mới có quyền được thu giữ TSBĐ của Nghị quyết 42/2017/QH14 trước đây và Luật số 96 hiện nay. Điều này khiến các doanh nghiệp hay cá nhân có tiềm lực tài chính không có động lực để tham gia vào hoạt động mua bán nợ tại Việt Nam. Vì vậy, nên xem xét bổ sung thành phần được hưởng quyền thu giữ TSBĐ, có thể là các pháp nhân được NHNN cấp phép, để vừa cải thiện thanh khoản cho thị trường mua bán nợ, vừa hạn chế tình trạng tiêu cực, biến tướng ảnh hưởng đến an sinh xã hội.

Ngoài việc tháo gỡ vướng mắc cho thị trường mua bán nợ, cần quan tâm đến việc tăng vốn cho VAMC. Với vốn điều lệ hiện nay chỉ 5.000 tỷ đồng (bằng 1,45% lượng nợ xấu cuối năm 2025), VAMC không đủ nguồn lực để "dẫn dắt thị trường mua bán nợ", nhất là mua bán nợ theo cơ chế thị trường. Việc tăng vốn sẽ giúp tăng khả năng mua nợ từ các TCTD sau đó bán lại cho các tổ chức, cá nhân khác của VAMC, qua đó giúp phát triển thị trường mua bán nợ.

Cuối cùng, với bản thân VAMC, tổ chức này cũng cần "nâng tầm mình lên", nhất là về nguồn nhân lực (có một số chuyên gia về định giá nợ xấu, tài sản xấu, cơ cấu lại doanh nghiệp…); về chuyển đổi số, ứng dụng AI, dữ liệu trong việc hỗ trợ phân tích, đánh giá các khoản nợ xấu và TSBĐ của nợ xấu đã mua. Đồng thời, quan tâm xây dựng cơ sở thông tin, dữ liệu về các khoản nợ nói chung và nợ xấu nói riêng, chủ động khai thác, kết nối dữ liệu nợ xấu từ các TCTD, CIC, để phân tích đánh giá và hỗ trợ ngược lại cho các TCTD trong việc xử lý nợ xấu cũng như TSBĐ của khoản nợ xấu. Ngoài ra, VAMC cũng nên chủ động kiến nghị chính sách, khung pháp lý để đồng hành tháo gỡ kịp thời những vướng mắc trong quá trình triển khai thực hiện.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!