Xuất hiện nhân tố âm thầm trỗi dậy nhờ xung đột ở Iran, có thể thay thế hệ thống thanh toán Mỹ dày công xây dựng suốt 70 năm

Sau khi Iran kiểm soát eo biển Hormuz và bắt đầu chấp nhận thanh toán bằng nhân dân tệ để cho phép tàu hàng đi qua, nhu cầu đối với đồng tiền Trung Quốc đã tăng lên rõ rệt.

Đây là sự thay đổi đáng chú ý trong bối cảnh tuyến vận tải chiến lược này chi phối phần lớn dòng chảy năng lượng toàn cầu. Dù sau đó Mỹ tiến hành phong tỏa các cảng Iran khi đàm phán hòa bình đổ vỡ, tác động lan tỏa của cuộc xung đột vẫn đủ lớn để làm sống lại những tranh luận về khả năng suy yếu của “petrodollar”.

Các tín hiệu ban đầu đã xuất hiện. Một học giả có liên hệ với chính phủ Trung Quốc cho biết khối lượng giao dịch dầu thô bằng nhân dân tệ đã tăng lên trong thời gian xung đột. Cùng lúc, hệ thống thanh toán xuyên biên giới CIPS của Trung Quốc ghi nhận kỷ lục giao dịch một ngày lên tới 1,22 nghìn tỷ nhân dân tệ, lần đầu tiên vượt mốc 1 nghìn tỷ.

Nhiều tổ chức tài chính quốc tế nhận định cuộc xung đột này có thể trở thành “chất xúc tác” thúc đẩy quá trình xói mòn vai trò thống trị của đồng USD trong thương mại năng lượng.

Thực tế, nền tảng cho xu hướng này đã được Bắc Kinh xây dựng trong nhiều năm qua. Quan hệ kinh tế giữa Trung Quốc và Trung Đông ngày càng gắn bó, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng.

Trung Quốc đã phát triển hệ thống giao dịch dầu tại Thượng Hải, mở rộng mạng lưới thanh toán CIPS và thậm chí thử nghiệm nền tảng tiền kỹ thuật số xuyên biên giới với sự tham gia của các đối tác Trung Đông.

Năm 2024, tổng giá trị thanh toán bằng nhân dân tệ giữa Trung Quốc và khu vực này đạt 1,1 nghìn tỷ nhân dân tệ, tăng trưởng hơn 50% mỗi năm kể từ 2020.

Song, phần lớn các giao dịch này vẫn liên quan đến chứng khoán hơn là hàng hóa thực, cho thấy việc chuyển đổi sang “petroyuan” mới chỉ ở giai đoạn đầu.

Các chuyên gia cho rằng xung đột Trung Đông có thể thúc đẩy các nước đang phát triển cân nhắc sử dụng nhân dân tệ nhiều hơn, nhất là khi đồng USD ngày càng bị Mỹ “vũ khí hóa” thông qua các lệnh trừng phạt. Nhưng điều đó chưa đủ để tạo ra một bước ngoặt mang tính hệ thống.

Thách thức lớn nhất đối với nhân dân tệ nằm ở chính cấu trúc tài chính của Trung Quốc. Đồng tiền này chưa được tự do chuyển đổi hoàn toàn, trong khi thị trường tài chính trong nước vẫn bị kiểm soát chặt chẽ.

Điều này khiến các quốc gia xuất khẩu dầu, vốn cần nơi an toàn và linh hoạt để đầu tư nguồn thu, khó chấp nhận thay thế USD. Hiện nay, tài sản định giá bằng USD trên thị trường toàn cầu vẫn vượt xa quy mô tài sản bằng nhân dân tệ, tạo ra lợi thế áp đảo cho đồng bạc xanh.

Bên cạnh đó, hệ thống thanh toán quốc tế của Mỹ vẫn giữ vị thế thống trị. Mặc dù CIPS đang phát triển nhanh, quy mô giao dịch của hệ thống này vẫn chỉ là một phần nhỏ so với mạng lưới CHIPS của Mỹ, nơi xử lý trung bình khoảng 2.000 tỷ USD mỗi ngày. Điều này cho thấy khoảng cách giữa hai hệ thống còn rất lớn.

Các yếu tố địa chính trị cũng đóng vai trò quan trọng. Chính quyền Tổng thống Donald Trump được cho là đặc biệt cảnh giác với việc mở rộng vai trò của nhân dân tệ trong giao dịch dầu mỏ. Những động thái như phong tỏa Iran hay gây áp lực lên các quốc gia đồng minh cho thấy Washington sẵn sàng hành động để bảo vệ vị thế của đồng USD.

Dù vậy, Trung Quốc vẫn kiên trì theo đuổi chiến lược dài hạn. Bắc Kinh đã từng bước mở rộng sử dụng nhân dân tệ trong thương mại năng lượng, từ giao dịch khí tự nhiên hóa lỏng đến dầu thô, và gần đây là cả đồng nhân dân tệ kỹ thuật số. Một số nền kinh tế bị trừng phạt như Nga đã chuyển phần lớn giao dịch với Trung Quốc sang thanh toán bằng nội tệ, tạo ra tiền lệ quan trọng.

Các chuyên gia nhận định, trong 5 năm tới, tỷ trọng giao dịch hàng hóa toàn cầu bằng USD có thể giảm từ khoảng 80% xuống 70%, trong khi nhân dân tệ có thể tăng từ 4-5% lên 8-10%. Đây không phải là sự thay thế, mà là quá trình phân mảnh dần của hệ thống tiền tệ quốc tế.