"An cung Hàn Quốc" mà người Việt tranh nhau mua thực chất là gì?

Một triệu viên hoàn từ bột mì

Theo thông tin từ Công an tỉnh Thanh Hóa, lực lượng chức năng đã khám xét 8 địa điểm tại Thanh Hóa, Hà Nội, TP.HCM và Tây Ninh, thu giữ 10.000 hộp An cung các loại, khoảng 300kg viên hoàn tương đương hơn một triệu viên, 3.000 vỏ hộp, hơn 20.000 tem nhãn cùng nhiều máy móc đóng gói. Cơ quan điều tra xác định viên hoàn, nguyên liệu, vỏ hộp và tem nhãn được mua trôi nổi từ Trung Quốc rồi đưa về Việt Nam đóng gói, dán nhãn như hàng nhập khẩu chính hãng. Thành phần viên hoàn chủ yếu là bột mì, hóa chất, chất tạo màu.

Bài toán kinh tế của đường dây này rất đơn giản. Mỗi hộp An cung giả sau khi hoàn thiện có giá thành khoảng 105.000 đồng, nhưng qua nhiều tầng trung gian, từ đầu mối đến các đối tượng ở Hà Nội, TP.HCM rồi xuống đại lý, sản phẩm đến tay người tiêu dùng với giá gần 3 triệu đồng mỗi hộp, cao gấp gần 30 lần. Người mua phần lớn là người cao tuổi, người có bệnh lý tim mạch, huyết áp, mong tìm một tấm lá chắn phòng đột quỵ. Cơ quan điều tra đã khởi tố 9 bị can, và ngày 22/9 tiếp tục khởi tố thêm 7 bị can về tội buôn bán hàng giả.

Đây không phải lần đầu. Năm 2024, cũng Công an Thanh Hóa từng phá một đường dây làm giả thực phẩm bảo vệ sức khỏe mang nhãn của một đơn vị Hàn Quốc, loại sản phẩm thường được người tiêu dùng gọi là An cung ngưu hoàng hoàn, với trị giá hàng hóa hàng chục tỷ đồng. Năm 2022, quản lý thị trường TP.HCM thu giữ khoảng 3.482 sản phẩm mỹ phẩm và thực phẩm chức năng Hàn Quốc không rõ nguồn gốc, trong đó có cả thanh tâm nguyên của Kwangdong, tổng trị giá khoảng 800 triệu đồng, theo báo Hải quan được Newspim (Hàn Quốc) dẫn lại.

Món hàng bị làm giả nhiều đến vậy vì nó bán quá chạy. Và nó bán chạy vì một sự nhầm lẫn đã tồn tại hơn mười năm.

An cung Hàn Quốc không phải An cung

Thứ mà người Việt quen gọi là "An cung Hàn Quốc" phần lớn là một bài thuốc khác: Ngưu hoàng thanh tâm nguyên, tiếng Hàn là Woohwang Cheongsimwon, ở Việt Nam thường được bán dưới tên Vũ Hoàng Thanh Tâm.

Hai bài thuốc này khác nhau từ gốc. An cung ngưu hoàng hoàn chính danh là bài thuốc ghi trong sách Ôn bệnh điều biện của thầy thuốc Ngô Cúc Thông đời Thanh, Trung Quốc. Công thức gồm ngưu hoàng, xạ hương, trân châu, hoàng liên, hoàng cầm, sừng tê và đặc biệt là chu sa, tức thủy ngân sulfua, với khoảng 120mg mỗi viên.

Tại Hàn Quốc, bài thuốc này không phải mặt hàng đại chúng mà được xếp vào nhóm thuốc cấp cứu cần thận trọng. Năm 2007, dư luận Hàn chấn động khi một dược sĩ bán An cung cho một bé trai mắc động kinh uống kéo dài, khiến cháu bé bị nhiễm độc thủy ngân. Theo Daily Pharm, mẫu thuốc được kiểm nghiệm chứa thủy ngân ở mức 10.000 đến 18.000 ppm, vượt chuẩn hàng nghìn lần. Dược sĩ này sau đó bị tuyên án tù treo và buộc bồi thường 80 triệu won.

Ngưu hoàng thanh tâm nguyên thì khác. Theo Wikipedia tiếng Hàn, bài thuốc này xuất hiện lần đầu năm 1107 trong sách Thái bình huệ dân hòa tễ cục phương đời Tống với khoảng 10 vị thuốc. Người Triều Tiên sau đó bổ sung lên khoảng 30 vị, gồm ngưu hoàng, xạ hương, nhân sâm, hoài sơn, bọc vàng lá bên ngoài, và ghi vào Đông y bảo giám, bộ y thư do ngự y Hứa Tuấn biên soạn, xuất bản năm 1613 và được UNESCO đưa vào danh mục Di sản tư liệu thế giới năm 2009. Trong Đông y bảo giám, thanh tâm nguyên được mô tả là thuốc cấp cứu cho người trúng phong bất tỉnh. Ngày nay ở Hàn, nó là thuốc không kê đơn quen thuộc đến mức học sinh uống trước giờ thi, người đi phỏng vấn uống cho đỡ run.

Nói cách khác, cả hai bài thuốc đều có gốc Trung Quốc. Cái mà Hàn Quốc thực sự sở hữu là danh tiếng.

Hàng xách tay chống hàng giả từ ba trăm năm trước

Danh tiếng ấy có lịch sử rất dài, và trớ trêu thay, nó được xây dựng chính trên nỗi lo hàng giả. Theo The Jehol Diary của học giả Park Ji-won thế kỷ 18, quan lại nhà Thanh tranh nhau xin thanh tâm nguyên do sứ đoàn Triều Tiên mang sang, vì thanh tâm hoàn bán ở Trung Quốc toàn là đồ giả, uống không có tác dụng, còn hàng Triều Tiên mới là thật. Một ghi chép khác thời Joseon kể người Bắc Kinh coi thanh tâm hoàn là thần đan cải tử hoàn sinh, hễ sứ thần Triều Tiên vào kinh là vương công quý tộc kéo đến xin.

Viên thuốc nhỏ, dễ mang, lại là thuốc cấp cứu nên được châm chước khi qua cửa khẩu, thanh tâm nguyên từng là món hàng buôn lậu yêu thích của các sứ đoàn. Ba thế kỷ sau, logic ấy lặp lại gần như nguyên vẹn ở Việt Nam, người ta mua hàng Hàn vì tin hàng Trung Quốc có nhiều đồ giả, và rồi chính hàng Hàn lại bị làm giả bằng nguyên liệu Trung Quốc.

Cơn sốt An cung ở Việt Nam ban đầu không đến từ Hàn Quốc. Sản phẩm này xuất hiện trên thị trường từ khoảng giữa những năm 2000, được dùng đại trà từ năm 2010, và hầu như ai đi Trung Quốc cũng xách vài hộp Đồng Nhân Đường về. Năm 2014, An cung được bán với giá quanh 3,5 triệu đồng mỗi hộp.

Bước ngoặt đến vào tháng 8/2014, khi Cục An toàn thực phẩm đình chỉ lưu hành một lô An cung ngưu hoàng hoàn do Triều Tiên sản xuất vì chứa kim loại nặng vượt ngưỡng nhiều lần. Niềm tin vào An cung Trung Quốc và Triều Tiên lung lay, và các cửa hàng xách tay Hàn Quốc bắt đầu giới thiệu Vũ Hoàng Thanh Tâm như một lựa chọn an toàn hơn.

Nhưng người Hàn đã nhìn thấy nhu cầu này từ trước. Tháng 9/2012, Kwangdong Pharmaceutical, hãng sản xuất thanh tâm nguyên từ năm 1973 và từng dẫn đầu thị trường Hàn Quốc, ký hợp đồng xuất khẩu với nhà phân phối Nam Sơn của Việt Nam, bắt đầu với 50.000 viên. Theo Edaily, lý do được hãng nêu rất thẳng, ngày càng nhiều người Việt sang Hàn du lịch, công tác tìm mua thanh tâm nguyên làm quà, và khảo sát thị trường cho thấy người Việt tin hàng Hàn tốt hơn hàng Trung Quốc. Trong một phỏng vấn với Daily Pharm, đại diện Kwangdong cho biết doanh thu xuất khẩu thanh tâm nguyên sang Việt Nam đạt khoảng 670 triệu won mỗi năm, lớn hơn cả thị trường Nhật Bản, và hãng kỳ vọng tăng trưởng 20% mỗi năm.

Tại Việt Nam, sản phẩm của Kwangdong được Cục An toàn thực phẩm cấp số đăng ký dưới dạng thực phẩm bảo vệ sức khỏe, tức không phải thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

Ở Hàn Quốc, thanh tâm nguyên là mặt hàng hiệu thuốc bình dân. Một viên Kwangdong có xạ hương thật, loại cao cấp nhất, được bán khoảng 9.000 đến 10.000 won, còn loại dùng chất thay thế xạ hương chỉ 4.000 đến 5.000 won. Giá đang tăng vì nguyên liệu khan hiếm: theo Yaksagongron, Kwangdong đầu năm 2024 đã tăng giá sỉ thanh tâm nguyên tối đa gấp đôi sau khi giá ngưu hoàng, tức sỏi mật bò, tăng hơn 55%. Xạ hương gần như phải nhập hoàn toàn từ Nga theo quy định của Công ước CITES, và càng khó mua hơn từ khi chiến sự Nga Ukraine nổ ra.

Chính vì nguyên liệu thật đắt và khan hiếm, khoảng trống giữa giá gốc và giá mà người Việt sẵn sàng trả trở thành mảnh đất màu mỡ. Hộp giả trong vụ Thanh Hóa có giá thành 105.000 đồng. Sản phẩm thật loại tốt nhất ở Seoul cũng chỉ khoảng 170.000 đến 190.000 đồng mỗi viên. Nhưng ở Việt Nam, "An cung Hàn Quốc" được định giá như một món quà xa xỉ, và người mua gần như không có cách nào đối chiếu.

Doanh thu thực sự của kênh xách tay với mặt hàng này là con số không ai công bố được. Đây là thị trường phi chính ngạch, hàng đi theo vali và qua các nhóm bán hàng trên mạng xã hội, không để lại số liệu thống kê. Những gì có thể nhìn thấy chỉ là phần nổi: vài trăm triệu won xuất khẩu chính ngạch mỗi năm, và hàng chục nghìn hộp giả bị thu giữ sau mỗi chuyên án.

Hộp gỗ 60 viên: Bán cảm xúc, giấu thông tin

Lướt qua các hội nhóm bán hàng xách tay trên Facebook những ngày này, người mua sẽ thấy An cung vẫn được rao đều đặn, nhưng cách rao đã khác hẳn vài năm trước. Một bài đăng giới thiệu "An cung hộp gỗ 60 viên đã về hàng", kèm lời nhắn quen thuộc của dân buôn hàng về trả khách, còn dư số lượng ít. Bài không có tên nhà sản xuất, không ghi xuất xứ, không một dòng thành phần cụ thể, chỉ nói chung chung là "các thành phần thảo dược truyền thống". Muốn biết giá, khách phải nhắn tin riêng.

Một bài khác gần như không nói gì về sản phẩm. Toàn bộ nội dung xoay quanh chữ hiếu: biếu bố mẹ, ông bà, "một món quà thay lời muốn nói". Hộp gỗ sang trọng và túi xách đi kèm được nhấn mạnh nhiều hơn viên thuốc bên trong.

Sự im lặng này có lý do. Những năm trước, các trang bán hàng thường quảng cáo thẳng hộp 60 viên là sản phẩm phòng chống đột quỵ, hỗ trợ điều trị tai biến, và giới thiệu nhà sản xuất là "Tập đoàn Samsung". Khi cơ quan chức năng liên tục cảnh báo quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khỏe sai sự thật và công an mạnh tay với hàng giả, người bán chuyển sang một chiến thuật an toàn hơn: không cam kết công dụng, không nêu thương hiệu, không công khai giá. Thứ được bán lúc này không còn là một bài thuốc mà là một món quà mang tính biểu tượng.

Cũng có nơi vẫn niêm yết giá. Một sản phẩm được giới thiệu là "An Cung Bổ Não Trầm Hương Mẫu Mới 2026", hộp giấy 60 viên, giá 950.000 đồng. Riêng cái tên đã gói ghém ba từ khóa bán chạy nhất thị trường an cung, bổ não, trầm hương, trong khi An cung ngưu hoàng hoàn nguyên bản là bài thuốc cấp cứu, không liên quan gì đến trầm hương hay khái niệm bổ não. Cụm "mẫu mới 2026" cho thấy sản phẩm được thay bao bì theo năm như một mặt hàng tiêu dùng.

Samsung Pharm, cái tên được gắn lên nhiều hộp "An cung 60 viên" tại Việt Nam, là một hãng dược có thật nhưng không liên quan gì đến Tập đoàn Samsung. Hãng thành lập năm 1929, sớm hơn Samsung Sanghoe, tiền thân của Tập đoàn Samsung, gần mười năm, và tên gọi của hãng mang nghĩa hoàn toàn khác. Đây cũng là hãng đầu tiên ở Hàn Quốc làm ra thanh tâm nguyên dạng nước.

Trên website chính thức của Samsung Pharm, không có sản phẩm nào mang tên An cung ngưu hoàng hoàn. Ba sản phẩm Ngưu hoàng thanh tâm nguyên được hãng liệt kê trong nhóm thuốc không kê đơn đều ở dạng nước, và mục sản phẩm chỉ dành cho xuất khẩu hiện không có mặt hàng nào.

Thứ có hình thức giống nhất với "An cung hộp gỗ 60 viên" đang bán tại Việt Nam là Samsung Gum Jee Hwan, sản phẩm được hãng xếp vào nhóm thực phẩm chức năng, bán qua kênh đặc biệt. Hộp gỗ lót nhung đỏ đựng 60 viên hoàn 3,75g, mang thương hiệu Samsung Pharm, kèm dòng mô tả "Premium Natural Herb Hwan", tức viên hoàn thảo dược. Bao bì không nhắc đến ngưu hoàng hay công dụng phòng đột quỵ, và website của hãng cũng không công bố thành phần. Một nhà bán lẻ tại Hàn ghi nhà sản xuất là Kukdong H-Pharm, cho thấy sản phẩm có thể được gia công bên ngoài.

Tại Hàn Quốc, hộp 60 viên này được bán công khai trên các sàn thương mại điện tử như Coupang, 11st, AK Mall với giá khoảng 35.000 đến 70.000 won, tương đương khoảng 650.000 đến 1,3 triệu đồng, và được quảng cáo với công dụng tăng cường miễn dịch, giảm mệt mỏi. Sang Việt Nam, cùng hình thức hộp gỗ 60 viên ấy lại được giới thiệu là "An cung ngưu hoàng hoàn" phòng chống đột quỵ, tai biến.

Trên thực tế, chưa có nghiên cứu khoa học uy tín nào công nhận An cung là biện pháp dự phòng đột quỵ, và sản phẩm này không thể thay thế các phương pháp cấp cứu hiện đại. Ngay cả ở Hàn Quốc, thanh tâm nguyên thật cũng chỉ là thuốc không kê đơn giá vài nghìn won.

Vậy người Việt đang trả gần 3 triệu đồng cho điều gì? Cho một câu chuyện "quốc bảo" có từ thời Joseon, cho chữ "Hàn Quốc" trên vỏ hộp, cho lớp giấy vàng và hộp gỗ, và cho cảm giác đã làm tròn chữ hiếu với cha mẹ. Ba trăm năm trước, quan lại nhà Thanh tìm đến thanh tâm nguyên Triều Tiên để tránh hàng giả trong nước. Ba trăm năm sau, người Việt tìm đến "An cung Hàn Quốc" với cùng lý do, và nhận về những viên hoàn làm từ bột mì. Khi niềm tin được bán đắt hơn bản thân sản phẩm, hàng giả sẽ luôn tìm được đường đi.