Australia đối mặt với bước ngoặt dân số và già hóa

Nhà hát Opera Sydney được chiếu sáng bằng các hình ảnh nghệ thuật trong sự kiện Vivid Sydney 2024, ngày 24/5/2024. (Ảnh: Reuters)

Lần đầu tiên, Báo cáo Liên thế hệ của Australia xác định một giai đoạn mà số người tử vong tại "xứ sở chuột túi" có thể vượt số trẻ được sinh ra, trong khi tỷ lệ người cao tuổi ngày càng lớn được dự báo sẽ tạo thêm sức ép đối với lực lượng lao động, hệ thống y tế, chăm sóc người cao tuổi và ngân sách liên bang. Báo cáo Liên thế hệ 2026 do Bộ Tài chính Australia công bố ngày 21/9 cũng đưa ra các dự báo về nền kinh tế và ngân sách chính phủ trong 40 năm tới, đến tài khóa 2065-2066. Đây là báo cáo thứ 7 thuộc loạt báo cáo này của Australia.

Số người tử vong có thể sẽ vượt số trẻ sinh ra

Một trong những thay đổi nhân khẩu học đáng chú ý nhất được Báo cáo Liên thế hệ 2026 chỉ ra là từ những năm 2060, Australia được dự báo lần đầu tiên bước vào giai đoạn số người tử vong vượt số trẻ được sinh ra. Điều này đồng nghĩa mức gia tăng dân số tự nhiên sẽ chuyển sang âm và nếu không có nhập cư, quy mô dân số sẽ bắt đầu giảm. Australia vẫn bước vào quá trình này muộn hơn một số nền kinh tế phát triển như Nhật Bản và Hàn Quốc, nơi số người tử vong đã vượt số trẻ sinh ra. Tuy nhiên, báo cáo mới cho thấy hai xu hướng tại Australia - tỷ lệ sinh giảm và dân số già hóa - đang diễn ra nhanh hơn so với dự báo được đưa ra ba năm trước.

Bộ trưởng Tài chính Australia Jim Chalmers cho biết việc điều chỉnh giảm dự báo tỷ lệ sinh là một trong những thay đổi lớn nhất so với Báo cáo Liên thế hệ năm 2023. Theo ông, tỷ lệ sinh tại quốc gia này được dự báo sẽ giảm nhanh và sâu hơn so với nhận định trước đây. Những thay đổi đó sẽ làm chậm đáng kể tốc độ tăng dân số. Trong 40 năm tới, dân số Australia được dự báo tăng trung bình khoảng 0,9% mỗi năm, thấp hơn mức bình quân khoảng 1,4%/năm trong 40 năm vừa qua.

Cơ cấu tuổi của dân số cũng sẽ thay đổi rõ rệt. Đến năm 2066, tuổi trung vị của người Australia được dự báo tăng lên 45, so với khoảng 38,5 hiện nay. Đáng chú ý, nhóm dân số trên 65 tuổi được dự báo tăng nhanh gấp khoảng 8 lần nhóm từ 0-20 tuổi. Số người từ 85 tuổi trở lên được dự báo tăng gấp ba trong vòng 40 năm. Bộ trưởng Chalmers cho rằng xu hướng này sẽ làm gia tăng nhu cầu đối với các dịch vụ y tế.

Một chỉ báo khác phản ánh mức độ già hóa là tỷ lệ phụ thuộc của người cao tuổi - chỉ số so sánh số người trên 65 tuổi với dân số trong độ tuổi lao động. Hiện Australia có khoảng 29 người trên 65 tuổi trên mỗi 100 người trong độ tuổi lao động. Đến năm 2066, con số này được dự báo tăng lên khoảng 39 người. Điều đó đồng nghĩa một bộ phận dân số trong độ tuổi lao động có tỷ trọng nhỏ hơn sẽ phải hỗ trợ một số lượng ngày càng lớn những người đã nghỉ hưu và có tuổi thọ cao hơn.

Sự thay đổi cơ cấu dân số dự kiến tác động trực tiếp đến ngân sách liên bang. Chi tiêu cho y tế và chăm sóc người cao tuổi sẽ tăng, trong khi ngân sách tiếp tục phụ thuộc đáng kể vào nguồn thuế thu nhập từ lực lượng lao động. Kênh ABC Australia dẫn Báo cáo Liên thế hệ cho biết, chi phí ngân sách liên quan tới một người trên 85 tuổi tương đương mức đóng góp của khoảng 4 người trong độ tuổi lao động. Khi số người từ 85 tuổi trở lên tăng gấp ba trong 40 năm tới, áp lực tài chính tương ứng cũng sẽ gia tăng. Báo cáo cảnh báo điều này có thể làm tăng nguy cơ nợ cao hơn nếu không có thêm các nguồn thu. Ngoài ra, tình trạng già hóa cũng có thể tác động đến năng suất lao động. Báo cáo cho rằng lực lượng lao động lớn tuổi hơn có khả năng tạo sức ép đối với tăng trưởng năng suất, từ đó ảnh hưởng đến tốc độ tăng tiền lương và mức sống.

Tuy nhiên, một số thay đổi trên thị trường lao động có thể bù đắp một phần tác động. Tỷ lệ người lớn tuổi tiếp tục làm việc được dự báo tăng, trong khi tỷ lệ phụ nữ tham gia lực lượng lao động cũng được kỳ vọng cao hơn. Bức tranh nhân khẩu học mới vì vậy không đơn thuần là câu chuyện về việc Australia có ít trẻ em hơn. Sự kết hợp giữa tỷ lệ sinh giảm, tuổi thọ tăng và tỷ trọng người cao tuổi lớn hơn đang làm thay đổi tương quan giữa nhóm dân số lao động và nhóm cần nhiều dịch vụ y tế, chăm sóc.

Bài toán lao động, ngân sách và vai trò của nhập cư

Trong bối cảnh đó, nhập cư tiếp tục là một yếu tố quan trọng đối với triển vọng dân số và lực lượng lao động của Australia. Báo cáo Liên thế hệ nhận định Australia hiện vẫn có nền tảng nhân khẩu học thuận lợi hơn nhiều nền kinh tế phát triển khác. Dân số nước này tương đối trẻ và chương trình nhập cư trong nhiều năm qua đã góp phần làm chậm tốc độ già hóa.

Mặc dù quy mô lực lượng lao động trong 40 năm tới được dự báo thấp hơn những tính toán trước đây do tỷ lệ sinh giảm, dân số trong độ tuổi lao động của Australia vẫn được dự báo tiếp tục tăng. Báo cáo cho rằng nhập cư có kỹ năng là một yếu tố hỗ trợ xu hướng này, tạo ra khả năng chống chịu nhất định về nhân khẩu học so với nhiều nền kinh tế thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD).

Điều này đặc biệt đáng chú ý đối với lĩnh vực chăm sóc. Khi số người cao tuổi tăng nhanh, nhu cầu về nhân lực y tế và chăm sóc người già cũng gia tăng. Hãng tin Reuters dẫn báo cáo cho biết những khu vực có tỷ lệ người cao tuổi lớn hơn có thể phải đối mặt với tình trạng thiếu lao động nghiêm trọng hơn trong hai lĩnh vực này, vốn sử dụng đáng kể lao động nhập cư.

Tuy nhiên, quy mô nhập cư cũng đang là chủ đề tranh luận chính sách tại Australia, trong đó các quan điểm khác nhau tập trung vào mối quan hệ giữa tăng dân số với khả năng đáp ứng của thị trường nhà ở, cơ sở hạ tầng và nhu cầu lao động. Cựu Thư ký Bộ Nội vụ Australia Mike Pezzullo nhận định mức di cư ròng từ nước ngoài khoảng 235.000 người mỗi năm trong dài hạn có thể giúp hạn chế sức ép do già hóa đối với tỷ lệ giữa người cao tuổi và dân số trong độ tuổi lao động. Ông đồng thời cho rằng việc giảm tạm thời dòng nhập cư có thể tạo thời gian để nhà ở và cơ sở hạ tầng bắt kịp tốc độ tăng dân số, nhưng cảnh báo duy trì mức nhập cư thấp trong thời gian rất dài có thể làm gia tăng thách thức nhân khẩu học. Đây là quan điểm của ông Pezzullo, không phải mức nhập cư được Báo cáo Liên thế hệ quy định cho Australia.

Trong khi đó, Hội đồng Doanh nghiệp Australia tiếp cận vấn đề từ nhu cầu kỹ năng của nền kinh tế. Giám đốc điều hành Bran Black cho rằng thảo luận về nhập cư cần tính tới những kỹ năng mà thị trường lao động cần, đặc biệt trong bối cảnh Australia đang tồn tại khoảng trống nhân lực ở một số lĩnh vực. Theo ông, nếu nền kinh tế và năng suất không tăng đủ để đáp ứng chi phí chăm sóc ngày càng lớn, chính phủ có thể phải đối mặt với những lựa chọn khó khăn về tài chính.

Báo cáo Liên thế hệ không coi nhập cư là biện pháp duy nhất để ứng phó với già hóa. Báo cáo đề cập đến việc kết hợp nhập cư có kỹ năng với các biện pháp khuyến khích người dân tiếp tục tham gia thị trường lao động, trong đó có môi trường làm việc linh hoạt và nơi làm việc phù hợp hơn với người lao động ở nhiều độ tuổi. Báo cáo cũng lưu ý những nghiên cứu về các biện pháp hỗ trợ tiền mặt nhằm khuyến khích các gia đình sinh thêm con cho thấy tác động đối với tỷ lệ sinh nhìn chung hạn chế.

Kinh nghiệm của các nước đã bước sâu hơn vào quá trình già hóa được Australia theo dõi trong bối cảnh này. Theo kênh ABC, Nhật Bản hiện có tỷ lệ phụ thuộc người cao tuổi khoảng 51%, trong khi tuổi làm việc đã được kéo dài và công nghệ robot, trí tuệ nhân tạo được ứng dụng trong hỗ trợ chăm sóc người cao tuổi. Italy đã đạt mức tỷ lệ phụ thuộc người cao tuổi tương đương mức Australia được dự báo sẽ có sau khoảng 40 năm; nước này đồng thời phải đối mặt với lực lượng lao động thiếu hụt và sức ép từ cơ sở thuế thu hẹp cùng chi tiêu xã hội cao.

Báo cáo Liên thế hệ 2026 xác định già hóa và nền kinh tế chăm sóc là một trong 5 quá trình chuyển đổi lớn sẽ định hình triển vọng kinh tế Australia trong 4 thập kỷ tới, bên cạnh cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo, phân mảnh địa chính trị, chuyển đổi năng lượng và chuyển đổi cơ cấu công nghiệp.

Những dự báo mới cho thấy Australia vẫn được kỳ vọng tiếp tục tăng dân số và duy trì sự gia tăng của dân số trong độ tuổi lao động, nhưng cấu trúc dân số sẽ khác đáng kể so với hiện nay. Đến giữa những năm 2060, người Australia trung bình sẽ lớn tuổi hơn, tỷ trọng người trên 65 tuổi cao hơn và số người từ 85 tuổi trở lên tăng mạnh, trong khi mức gia tăng tự nhiên của dân số được dự báo chuyển sang âm. Bước ngoặt này sẽ đặt ra những yêu cầu dài hạn đối với chính sách lao động, y tế, chăm sóc người cao tuổi, năng suất và quản lý dân số. Bộ Tài chính Australia nhấn mạnh Báo cáo Liên thế hệ không phải dự báo chính xác về tương lai mà là các phép chiếu dài hạn nhằm giúp nhận diện những thách thức và cơ hội, từ đó hỗ trợ việc hoạch định chính sách cho 40 năm tới.