Chiến sự Trung Đông gây cú sốc: Bóng ma khủng hoảng năng lượng quay lại ám ảnh châu Âu

Khi các cuộc tấn công vào Iran cuối tuần qua đánh dấu sự khởi đầu của một cuộc chiến toàn diện - hiện đã lan rộng ra toàn khu vực - và có thể kéo dài ít nhất vài tuần, thị trường châu Âu lập tức chao đảo trước nguy cơ lại phải đối mặt với một cú siết năng lượng nghiêm trọng khác, có thể đẩy lạm phát lên cao và làm suy yếu nhu cầu.

Giá dầu tăng vọt đã tác động mạnh đến các nền kinh tế nhập khẩu dầu lớn trên toàn cầu. Tuy nhiên, châu Âu còn đối mặt với rủi ro đặc biệt khi nguồn cung khí đốt tự nhiên có thể bị gián đoạn thêm lần nữa - trong bối cảnh dòng khí đốt từ Nga đã bị cắt đứt sau khi nước này tấn công Ukraine năm 2022. Điều này có thể tạo ra cú đánh kép đối với khu vực châu Âu.

Dù đã giảm so với đỉnh đạt được hôm thứ Ba, giá dầu thô vẫn cao hơn hơn 10% so với tuần trước và đang ở mức cao nhất trong hơn một năm. Hợp đồng khí đốt tự nhiên kỳ hạn tại châu Âu vẫn tăng hơn 50% so với thứ Sáu tuần trước, cũng quay lại mức giá đã thấy hơn 12 tháng trước.

Lần này liệu có khác? Châu Âu cảnh giác với “bóng ma” khủng hoảng năng lượng Ukraine

Đồng euro đã giảm gần 2% so với USD, trong khi thị trường tiền tệ xóa bỏ hoàn toàn khả năng Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) cắt giảm lãi suất thêm trong năm nay, thậm chí bắt đầu định giá khả năng nhỏ về việc tăng lãi suất. Lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm tăng hơn 10 điểm cơ bản, còn các chỉ số chứng khoán khu vực đồng euro giảm tới 6%.

Câu hỏi đặt ra là phản ứng này đã quá mức, hay chỉ mới là khởi đầu?

Một cái nhìn nhanh vào phản ứng của thị trường sau khi Nga tấn công Ukraine giúp đặt mọi thứ vào bối cảnh.

Trong 6 tháng sau cuộc tấn công tháng 2/2022, giá khí đốt châu Âu đã tăng gấp 3 lần, lãi suất của ECB tăng 100 điểm cơ bản, lợi suất trái phiếu chính phủ Đức tăng thêm 135 điểm cơ bản, đồng euro mất giá 16% so với USD và thị trường chứng khoán khu vực đồng euro lao dốc 22%.

Hiện tại, mọi thứ vẫn chưa ở mức đó - ít nhất là cho đến lúc này.

Đánh giá lạm phát vẫn chưa giảm

Dù Qatar đã ngừng sản xuất khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) hôm thứ Tư sau khi các cơ sở của nước này bị tấn công và hoạt động xuất khẩu bị chặn, mức tăng của giá khí đốt hiện vẫn còn rất xa so với cú sốc ban đầu sau chiến sự Ukraine.

Một điểm khác biệt quan trọng giữa hiện tại và thời điểm đó là cách thị trường định giá kỳ vọng lạm phát dài hạn.

Theo các hợp đồng hoán đổi lạm phát kỳ hạn “5 năm sau 5 năm” - phản ánh kỳ vọng lạm phát cho giai đoạn 10 năm tiếp theo - kỳ vọng này đã tăng vọt 70 điểm cơ bản trong 7 tháng sau khi chiến sự Ukraine nổ ra, lên khoảng 2%. Trong khi đó, dù đã 5 ngày kể từ các cuộc tấn công vào Iran, chỉ số này gần như chưa thay đổi.

Một phần nguyên nhân là do nhiều nhà đầu tư vẫn tin rằng xung đột và sự gián đoạn nguồn cung năng lượng trong khu vực sẽ chỉ mang tính tạm thời, cho phép giá cả dần bình thường hóa trong mùa hè. Trên nền tảng dự báo Polymarket, xác suất chính quyền Iran hiện tại sụp đổ vào giữa năm được ước tính khoảng 40%.

Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là bản thân các nhà giao dịch năng lượng cũng cho rằng đây chỉ là sự gián đoạn nguồn cung trong thời gian ngắn. Ví dụ, đường cong hợp đồng kỳ hạn dầu Brent dự báo giá có thể giảm hơn 10 USD/thùng vào cuối năm và quay lại mức trước khi xảy ra các cuộc tấn công.

Trong khi đó, hợp đồng kỳ hạn khí đốt cho thấy giá sẽ duy trì ở mức cao lâu hơn - mức giá cuối năm được định giá cao hơn khoảng 10 USD so với một tháng trước - nhưng khoảng cách này cũng sẽ thu hẹp trong vòng một năm.

Tác động kinh tế có thể hạn chế

Đây cũng là khu vực mà hầu hết các nhà kinh tế tập trung đánh giá thiệt hại tiềm tàng đối với nền kinh tế, trong bối cảnh hiện nay vẫn còn nhiều bất định do “sương mù chiến tranh”.

Một số quan chức “diều hâu” trong ECB cảnh giác với việc bỏ qua sự gia tăng lạm phát - sai lầm mà họ bị cho là đã mắc phải sau đại dịch và chiến sự Ukraine, khi nhiều ngân hàng trung ương thắt chặt chính sách quá muộn. Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay có nhiều điểm khác biệt.

Trước hết, chính sách tiền tệ và tài khóa hiện đã thắt chặt hơn nhiều so với trước đây. Ngoài ra, rủi ro chính mà ECB phải đối mặt trước khi xảy ra cú sốc này có thể là lạm phát giảm xuống dưới mục tiêu 2% trong năm tới.

Các nhà kinh tế của Deutsche Bank cho rằng những biến động tương đối hạn chế của thị trường năng lượng kỳ hạn cho đến nay, cùng với việc kỳ vọng lạm phát dài hạn chưa bị xáo trộn, “phù hợp hơn với việc loại bỏ nguy cơ lạm phát thấp hơn mục tiêu 2%, hơn là nguy cơ vượt mục tiêu rõ rệt”.

“Hai yếu tố này cho thấy giá năng lượng tăng có thể khiến triển vọng trở nên phức tạp hơn, nhưng nhìn chung vẫn chưa thách thức kịch bản cơ sở của ECB rằng lạm phát sẽ đạt mục tiêu trong trung hạn”, họ kết luận. Tuy nhiên, họ cũng nhấn mạnh rằng mức độ bất định cao của tình hình bản thân nó đã là một lực cản đối với nền kinh tế.

Theo các mô hình ước tính tiêu chuẩn của Deutsche Bank, nếu căng thẳng địa chính trị gia tăng kéo dài trong năm nay, GDP khu vực đồng euro có thể giảm khoảng 0,25 điểm phần trăm. Trong khi đó, cú sốc địa chính trị năm 2022 đã khiến GDP giảm khoảng 1 điểm phần trăm.

Châu Âu chắc chắn vẫn dễ bị tổn thương trước biến động của thị trường năng lượng toàn cầu, không chỉ ở Trung Đông mà còn do sự phụ thuộc lớn vào LNG của Mỹ trong bối cảnh quan hệ thương mại và ngoại giao với Washington ngày càng căng thẳng.

Tuy nhiên, với tình hình hiện tại, châu Âu có lẽ vẫn có thể “chịu đòn” từ cú sốc này.