Giáo sư Phùng Hồ Hải: Từ Olympic Toán quốc tế đến giải Humboldt danh giá

Trong thế giới khoa học cơ bản, nơi nhiều thành tựu phải được tích lũy qua hàng chục năm nghiên cứu lặng lẽ, việc một nhà toán học Việt Nam nhận Giải thưởng Humboldt được xem là dấu mốc đáng chú ý.

GS Phùng Hồ Hải sinh năm 1970 tại Hà Nội trong gia đình truyền thống khoa học, cha ông là giáo sư vật lý bán dẫn còn mẹ là phó giáo sư khí tượng - hải dương học. Lớn lên trong môi trường học thuật, ông sớm bộc lộ năng khiếu với các môn khoa học tự nhiên. Những năm học tại trường THPT chuyên Khoa học Tự nhiên thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, ông nổi bật với khả năng giải các bài toán khó.

Năm 1986, ông giành huy chương đồng tại Olympic Toán học quốc tế - một trong những dấu mốc đầu tiên trên con đường khoa học.

Nhắc lại quãng thời gian ấy, ông từng cho rằng chính cảm giác khám phá trong quá trình tìm lời giải khiến ông gắn bó lâu dài với toán học. Mỗi bài toán mở ra cách nhìn mới về thế giới của tư duy. Khi tìm ra lời giải, cảm giác giống như vừa phát hiện quy luật ẩn phía sau.

Sau khi tốt nghiệp phổ thông, Phùng Hồ Hải sang Nga học tại Đại học Tổng hợp Quốc gia Lomonosov Moscow - nơi được xem là một trong những trung tâm đào tạo toán học hàng đầu thế giới. Tại đây, ông tiếp cận truyền thống toán học hàn lâm với nền tảng lý thuyết sâu và phương pháp nghiên cứu chặt chẽ.

Con đường nghiên cứu sau đó tiếp tục đưa ông tới Đức. Năm 1996, ông bảo vệ luận án tiến sĩ tại Đại học Ludwig Maximilian München. Gần một thập kỷ sau, ông hoàn thành bằng tiến sĩ khoa học tại Đại học Duisburg-Essen - học vị cao trong hệ thống đào tạo của châu Âu.

Các nghiên cứu của ông tập trung vào những lĩnh vực cốt lõi của toán học hiện đại như đại số, hình học đại số, lý thuyết nhóm lượng tử và lý thuyết phạm trù. Đây là những hướng nghiên cứu mang tính nền tảng, đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển các cấu trúc toán học trừu tượng.

Trong nhiều năm, ông cùng các cộng sự xây dựng một nhóm nghiên cứu mạnh về đại số và hình học tại Viện Toán học Việt Nam, công bố nhiều công trình trên các tạp chí toán học quốc tế uy tín. Nhóm nghiên cứu này cũng duy trì hợp tác học thuật với nhiều trường đại học và trung tâm toán học tại châu Âu và Bắc Mỹ.

Năm 2012, Phùng Hồ Hải được công nhận học hàm giáo sư theo diện đặc cách, trở thành một trong những giáo sư trẻ của lĩnh vực khoa học cơ bản tại Việt Nam thời điểm đó. Cùng năm, ông được bầu là thành viên trẻ của Viện Hàn lâm Khoa học Thế giới (TWAS) – tổ chức khoa học quốc tế quy tụ nhiều nhà nghiên cứu xuất sắc đến từ các nước đang phát triển.

Dù có nhiều cơ hội tiếp tục làm việc tại nước ngoài, ông quyết định trở về Việt Nam để theo đuổi nghiên cứu và tham gia xây dựng cộng đồng học thuật trong nước. Theo ông, sự phát triển của khoa học không chỉ phụ thuộc vào những cá nhân xuất sắc mà còn cần môi trường nghiên cứu bền vững.

Trong nhiều năm, ông đảm nhiệm vai trò Tổng thư ký Hội Toán học Việt Nam và sau đó là Viện trưởng Viện Toán học Việt Nam giai đoạn 2017–2022. Trong thời gian này, ông thúc đẩy nhiều chương trình hợp tác quốc tế, đồng thời hỗ trợ các nhóm nghiên cứu trẻ tiếp cận môi trường học thuật toàn cầu.

“Điều quan trọng của nền khoa học không chỉ là vài công trình nổi bật mà là khả năng hình thành những nhóm nghiên cứu mạnh và bền vững” , ông nói khi nhắc đến vai trò của các thế hệ nhà khoa học trẻ.

Giải thưởng Nghiên cứu Humboldt - do Quỹ Alexander von Humboldt (Đức) trao tặng được xem là một trong những chương trình tôn vinh các nhà khoa học có ảnh hưởng quốc tế. Bên cạnh khoản tài trợ nghiên cứu khoảng 80.000 Euro, giải thưởng còn mở ra cơ hội hợp tác với các trung tâm khoa học hàng đầu tại Đức.

Chia sẻ về việc được vinh danh, GS Phùng Hồ Hải cho biết dù biết mình được một số đồng nghiệp tại Đức đề cử, ông vẫn thực sự bất ngờ khi nhận tin được trao giải năm nay.

“Nhìn vào danh sách những người từng nhận giải trong lĩnh vực toán học mà tôi biết, có thể thấy họ đều rất xuất sắc. Tôi thậm chí có cảm giác mình là người kém nhất trong số những người được trao giải. Có lẽ tôi cũng có phần may mắn” , ông nói.

Theo GS Phùng Hồ Hải, điều khiến ông trân trọng hơn cả là giải thưởng phần nào phản ánh những nỗ lực lâu dài của cộng đồng nghiên cứu trong nước.

“Việc được trao giải cũng góp thêm minh chứng rằng hoạt động nghiên cứu tại Viện Toán học Việt Nam luôn coi chất lượng là tiêu chí quan trọng nhất và đang từng bước tiệm cận trình độ thế giới”, ông chia sẻ.

Ông cho rằng giải thưởng giống như “phần thặng dư ngoài kế hoạch” đối với nhóm nghiên cứu mà ông cùng các cộng sự kiên trì xây dựng trong gần 20 năm qua tại Viện Toán học.

“Chúng tôi rất biết ơn sự động viên của các đồng nghiệp trong cộng đồng toán học Việt Nam, cũng như sự hỗ trợ của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Nhiều năm qua, các nghiên cứu của nhóm còn nhận được tài trợ từ Quỹ Nafosted, Quỹ VinIF và Quỹ Simons của Hoa Kỳ”, ông cho biết.

Theo GS Hải, Giải thưởng Nghiên cứu Humboldt không phải là khoản tiền trao trực tiếp mà là chương trình hỗ trợ hợp tác nghiên cứu.

“ Tôi hy vọng sự hỗ trợ này sẽ giúp nhóm nghiên cứu của chúng tôi tại Viện Toán học mở rộng hợp tác với nhiều nhà toán học uy tín trên thế giới. Đồng thời, chúng tôi cũng tìm kiếm thêm các nguồn tài trợ khác để phát triển nhóm nghiên cứu, bởi phát triển nhân lực vẫn luôn là bài toán căn bản nhất của khoa học ”, ông nói.

Sau hơn ba thập kỷ theo đuổi toán học, con đường của giáo sư Phùng Hồ Hải vẫn tiếp tục với nhịp điệu quen thuộc của giới nghiên cứu: lặng lẽ tìm lời giải cho những bài toán khó và kiên trì xây dựng môi trường học thuật cho thế hệ kế tiếp.

Trong dòng chảy dài của khoa học, những đóng góp ấy không chỉ là thành tựu cá nhân mà còn phản chiếu nỗ lực bền bỉ của cộng đồng toán học Việt Nam trong hành trình từng bước khẳng định vị trí trên bản đồ tri thức toàn cầu.