Hậu thuế khoán: Từ ước lượng" cảm tính đến quản trị bằng dữ liệu

Thuế khoán vốn là một công cụ lịch sử, ra đời trong giai đoạn công nghệ quản lý còn thô sơ, dữ liệu phân tán và trình độ kế toán của người dân còn hạn chế. Tuy nhiên, đến nay, thuế khoán đã hoàn thành sứ mệnh của mình. Trong một nền kinh tế đang hướng tới quản trị số, việc duy trì một hình thức thu thuế dựa trên sự "ước lượng" cảm tính, qua loa đã bộc lộ rõ những lỗ hổng, vô tình nuôi dưỡng những hành vi tiêu cực, tạo kẽ hở cho sự thỏa thuận ngầm giữa người thực thi công vụ và cơ sở kinh doanh, đồng thời triệt tiêu động lực phát triển của những đơn vị làm ăn nghiêm túc, bài bản.

Tại các đô thị lớn như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh hay Đà Nẵng, phong trào "phố không tiền mặt" và "chợ hóa đơn điện tử" đang dần hình thành rõ nét. Đây là những tín hiệu tích cực cho thấy xã hội đã sẵn sàng cho một cuộc chơi mới minh bạch hơn. Sự chuyển dịch này không chỉ đến từ áp lực hành chính mà còn từ sự thay đổi hành vi của người tiêu dùng. Khi người dân hình thành thói quen quét mã QR và chủ động yêu cầu lấy hóa đơn sau mỗi giao dịch để tham gia các chương trình như "Hóa đơn may mắn", áp lực minh bạch hóa không còn chỉ đến từ phía cơ quan quản lý mà đến từ chính khách hàng - những người trực tiếp giám sát quyền lợi và tính thượng tôn pháp luật của thị trường.

Trao đổi về vấn đề này, PGS.TS Đinh Trọng Thịnh, chuyên gia kinh tế khẳng định: "Việc chuyển đổi sang hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền là một xu thế tất yếu và không thể đảo ngược, giúp tạo ra một mặt bằng kinh doanh bình đẳng thực chất. Không thể chấp nhận việc một hộ kinh doanh có doanh thu thực tế hàng chục tỷ mỗi năm, sở hữu chuỗi cửa hàng đắc địa nhưng vẫn chỉ nộp thuế khoán tương đương với một tiệm tạp hóa nhỏ trong ngõ. Sự minh bạch này chính là bộ lọc tự nhiên để thị trường loại bỏ những thực thể kinh doanh yếu kém, chộp giật và giữ lại những đơn vị có năng lực quản trị, có tầm nhìn dài hạn".

Đồng quan điểm, đại diện Cục Thuế cho biết, việc số hóa dữ liệu thuế theo thời gian thực giúp cơ quan quản lý xây dựng được một bản đồ về doanh thu một cách chính xác. Điều này không chỉ giúp thu đúng, thu đủ mà còn là cơ sở dữ liệu quan trọng để Chính phủ đưa ra các chính sách hỗ trợ kinh tế sát sườn, đúng đối tượng cho từng nhóm ngành nghề trong những giai đoạn thị trường biến động. Việc nắm giữ dữ liệu dòng tiền chính xác là chìa khóa để điều hành vĩ mô thoát khỏi trạng thái "mò mẫm" sang trạng thái quản trị dựa trên bằng chứng số.

Dù ủng hộ chủ trương lớn, thực tế triển khai dưới góc độ người trong cuộc vẫn còn không ít trăn trở. Ông Nguyễn Văn Hùng, chủ một cửa hàng kinh doanh phụ tùng ô tô tại Đà Nẵng chia sẻ: "Thú thật lúc đầu chúng tôi rất ngại. Quy trình hóa đơn điện tử đòi hỏi máy móc, hạ tầng internet và cả việc phải làm quen với các phần mềm kế toán. Nhưng cái khó nhất lại là rào cản tâm lý. Trước đây nộp khoán là xong, giờ cái gì cũng hiển thị lên hệ thống, sai một con số là có thể bị truy vấn ngay. Tuy nhiên, sau hơn một năm kiên trì áp dụng, tôi nhận thấy mình làm việc chuyên nghiệp hẳn lên. Khách hàng tin tưởng vì có hóa đơn rõ ràng, uy tín cửa hàng tăng lên, và việc kiểm soát tồn kho cũng không còn là nỗi ác mộng như thời ghi sổ tay".

Ở góc độ khác, chị Lê Thị Minh Loan, một tiểu thương tại chợ Nghĩa Tân lại bày tỏ sự kỳ vọng vào tính đồng bộ của pháp luật: "Hộ kinh doanh như chúng tôi sẵn sàng nộp thuế đủ theo doanh thu thực, nhưng chúng tôi cần sự công bằng tuyệt đối. Nếu tôi xuất hóa đơn nghiêm chỉnh mà quầy bên cạnh vẫn lách được, thì giá thành của tôi sẽ bị đội lên, rất khó cạnh tranh. Do đó, cơ quan chức năng cần ra quân đồng loạt, quyết liệt để tất cả tiểu thương cùng đứng trên một vạch xuất phát, không có ngoại lệ".

Xây dựng hồ sơ tín dụng, giấy thông hành để vươn ra biển lớn

Một khía cạnh mà ít hộ kinh doanh để ý tới khi xóa bỏ thuế khoán chính là việc tạo lập hồ sơ tín dụng sạch. Trong cơ cấu kinh tế Việt Nam, khu vực hộ kinh doanh cá thể đóng góp tới 30% GDP nhưng lại gặp khó khăn nhất trong việc tiếp cận vốn ngân hàng. Lý do chính là họ thiếu báo cáo tài chính minh bạch, dòng tiền không được chứng minh qua hệ thống sổ sách hợp pháp.

Khi chuyển sang chế độ kế toán và hóa đơn điện tử, mọi giao dịch của hộ kinh doanh sẽ trở thành "tài sản số" quý giá. Đây chính là căn cứ để các ngân hàng và tổ chức tài chính định hạng tín dụng, từ đó giải ngân các khoản vay kinh doanh với lãi suất ưu đãi mà không nhất thiết phải thế chấp bằng bất động sản. Sự minh bạch về thuế, do đó, lại chính là con đường ngắn nhất để đưa hộ kinh doanh thoát khỏi sự bủa vây của tín dụng đen và các nguồn vốn trôi nổi, không an toàn.

Những hộ kinh doanh chủ động thích ứng từ hôm nay sẽ là những người nắm giữ lợi thế cạnh tranh tuyệt đối trong tương lai. Trong chuỗi cung ứng toàn cầu hiện nay, sự minh bạch đã trở thành "giấy thông hành" duy nhất để các đơn vị nhỏ có thể tham gia vào mạng lưới của các doanh nghiệp lớn hay xuất khẩu hàng hóa ra quốc tế. Các đối tác nước ngoài sẽ không bao giờ ký kết hợp đồng với một đơn vị kinh doanh vẫn còn duy trì lối làm ăn manh mún, không chứng minh được nguồn gốc hàng hóa qua hóa đơn, chứng từ.

Hệ thống thanh toán không dùng tiền mặt đạt mức tăng trưởng kỷ lục trong năm 2025 là minh chứng đanh thép cho thấy lòng tin và thói quen của người dân đã thay đổi. Tiền mặt vốn là "mảnh đất màu mỡ" cho kinh tế ngầm và những giao dịch thiếu minh bạch đang dần bị thu hẹp không gian. Cú hích từ việc xóa bỏ thuế khoán được kỳ vọng sẽ tạo ra một luồng sinh khí mới, đẩy nhanh tiến trình chính thức hóa khu vực kinh tế hộ gia đình, biến hàng triệu hộ kinh doanh thành những thực thể kinh tế năng động và chuyên nghiệp.

Theo chuyên gia kinh tế, TS Nguyễn Trí Hiếu, hành trình chuyên nghiệp hóa khu vực kinh tế hộ chắc chắn còn nhiều chông gai và rào cản về hạ tầng kỹ thuật cũng như tư duy quản lý tại địa phương. Điều này đòi hỏi sự kiên trì, hỗ trợ "cầm tay chỉ việc" từ phía cơ quan thuế và sự tự giác, cầu tiến từ phía người dân. Nhà nước cần có thêm các chính sách khuyến khích như miễn giảm thuế trong giai đoạn đầu chuyển đổi, hỗ trợ chi phí phần mềm kế toán và đào tạo kỹ năng số cho các tiểu thương lớn tuổi. Nhưng vượt lên trên tất cả, đó là con đường duy nhất và tất yếu để đưa những "mầm non" kinh tế hộ vươn lên thành những "cây đại thụ" doanh nghiệp, đóng góp vào mục tiêu thịnh vượng của quốc gia. Khi mỗi đồng tiền lưu thông trong xã hội đều sạch và mỗi khoản thuế nộp đi đều dựa trên giá trị thặng dư thực tế, đó là lúc chúng ta chạm tay vào khát vọng về một Việt Nam tự cường, công bằng và phát triển bền vững.

Khép lại năm 2025 và hướng tới 2026, tinh thần minh bạch hóa sẽ không chỉ là một yêu cầu pháp lý khô khan, mà sẽ thực sự trở thành đạo đức kinh doanh, thành chuẩn mực sống của mỗi người dân Việt Nam trên hành trình vươn tầm châu lục./.