Không phải công việc tệ, cũng chẳng phải bằng cấp vô dụng: Điều khiến nhiều người mãi không khá lên là điều này

Có một câu nói khá nổi trên mạng xã hội: "Không phải công việc không tốt, cũng chẳng phải học hành vô dụng, mà là bạn vô dụng". Câu nói ấy gây tranh cãi vì quá gay gắt. Thực tế, rất ít người thật sự "vô dụng". Ai cũng có điểm mạnh, ai cũng từng cố gắng theo cách của riêng mình. Điều đáng nói hơn là nhiều người vô tình để bản thân rơi vào trạng thái dậm chân tại chỗ quá lâu mà không nhận ra. Họ vẫn đi làm mỗi ngày, vẫn hoàn thành công việc, vẫn nhận lương đều đặn, nhưng sau ba năm, năm năm hay thậm chí mười năm, năng lực gần như không khác nhiều so với ngày đầu tiên.

Không ít người từng nghĩ chỉ cần tìm được một công việc tốt thì mọi chuyện sẽ ổn. Thế nhưng, công việc tốt không tự động biến một người trở nên giỏi hơn. Một môi trường tốt chỉ tạo ra cơ hội, còn việc có tận dụng được hay không lại phụ thuộc vào chính mỗi người. Có những người bước vào cùng một công ty, xuất phát điểm giống nhau, nhưng vài năm sau khoảng cách đã rất lớn. Người này trở thành quản lý, người kia vẫn làm đúng công việc cũ với tâm trạng chán nản và luôn tin rằng mình chưa gặp may.

Điều tạo nên khác biệt không hẳn là IQ hay bằng cấp. Rất nhiều nhà tuyển dụng từng chia sẻ rằng sau vài năm đi làm, tấm bằng đại học gần như không còn là yếu tố quyết định. Điều họ quan tâm hơn là bạn đã học thêm được gì, giải quyết được vấn đề nào và mang lại giá trị gì cho tổ chức. Thế nhưng, không ít người sau khi tốt nghiệp lại xem việc học đã kết thúc. Họ không còn đọc sách, không cập nhật xu hướng mới, cũng không chủ động học thêm kỹ năng. Trong khi thế giới thay đổi từng ngày, họ vẫn làm việc theo cách của nhiều năm trước rồi thắc mắc vì sao mức lương mãi không tăng.

Một điều khác cũng rất dễ gặp là tâm lý thích đổ lỗi cho hoàn cảnh. Mỗi lần công việc không như ý, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến việc nghỉ việc. Họ tin rằng chỉ cần đổi công ty, đổi sếp hoặc đổi ngành là cuộc sống sẽ tốt hơn. Đổi việc đôi khi là lựa chọn cần thiết, nhưng nếu cách làm việc, thái độ và tư duy vẫn giữ nguyên, rất có thể những vấn đề cũ sẽ lặp lại ở môi trường mới. Có người chỉ trong vài năm đã thay đổi đến bốn, năm công việc, nhưng điều duy nhất thay đổi lại là... tên công ty trên CV.

Thực ra, điều khiến nhiều người mãi không khá lên lại nằm ở những việc rất nhỏ. Đó là luôn trì hoãn việc học vì "để hôm khác". Là tan làm chỉ muốn lướt mạng xã hội hàng giờ đồng hồ nhưng không còn thời gian đọc vài trang sách. Là ngại nhận việc khó vì sợ thất bại. Là mỗi khi gặp góp ý lại tìm lý do để giải thích thay vì tự hỏi mình có thể làm tốt hơn ở điểm nào. Những thói quen ấy không tạo ra hậu quả ngay lập tức, nhưng tích lũy qua nhiều năm sẽ khiến khoảng cách giữa bạn và những người luôn tiến lên ngày càng lớn.

Có một thực tế khá thú vị là những người phát triển nhanh thường không phải người làm việc nhiều nhất, mà là người học nhanh nhất. Họ sẵn sàng thừa nhận mình chưa biết, chủ động hỏi, chủ động thử và cũng không ngại sửa sai. Trong khi đó, người dậm chân tại chỗ thường dành nhiều thời gian để chứng minh mình đúng hơn là tìm cách tốt hơn. Chính sự khác biệt nhỏ trong tư duy ấy lại tạo ra kết quả rất khác sau nhiều năm.

Điều này càng rõ hơn trong thời đại AI. Trước đây, một kỹ năng có thể giúp bạn làm việc tốt trong 10 năm. Nhưng hiện nay, công nghệ thay đổi liên tục, nhiều công việc được tự động hóa, yêu cầu của doanh nghiệp cũng khác trước. Điều đó đồng nghĩa với việc khả năng học hỏi trở thành một kỹ năng quan trọng không kém chuyên môn. Người biết cập nhật sẽ luôn tìm được cơ hội mới. Người dừng lại quá lâu rất dễ cảm thấy mình bị bỏ lại phía sau, dù thực tế không ai cố tình bỏ rơi họ.

Tất nhiên, nói như vậy không có nghĩa mọi thất bại đều là lỗi của cá nhân. Có những người thật sự gặp hoàn cảnh khó khăn, thị trường lao động biến động hay những biến cố ngoài ý muốn. Nhưng ngay cả trong những hoàn cảnh ấy, vẫn có một điều mỗi người có thể chủ động, đó là cách mình phản ứng. Có người coi khó khăn là lý do để buông xuôi. Có người lại xem đó là động lực để học thêm một kỹ năng mới, mở rộng một mối quan hệ mới hoặc thử một hướng đi khác. Theo thời gian, chính những lựa chọn nhỏ ấy tạo nên sự khác biệt.

Có lẽ vì vậy, thay vì hỏi "Công việc này có tốt không?" hay "Tấm bằng này còn giá trị không?", đôi khi mỗi người nên tự hỏi: "Một năm qua mình đã giỏi hơn điều gì?". Nếu câu trả lời là chưa có nhiều thay đổi, có lẽ đây mới là điều đáng lo hơn cả.

Sự nghiệp hiếm khi thay đổi chỉ sau một đêm. Nhưng nó cũng hiếm khi đứng yên vì một quyết định lớn. Phần lớn những bước tiến đều bắt đầu từ những điều rất bình thường: dành nửa tiếng mỗi ngày để học một kỹ năng mới, đọc thêm một cuốn sách, dám nhận một dự án khó hoặc kiên trì với một mục tiêu lâu hơn trước. Những việc ấy có thể chưa mang lại kết quả ngay lập tức, nhưng sau vài năm, bạn sẽ nhìn thấy một phiên bản rất khác của chính mình.

Cuối cùng, điều khiến một người tiến xa chưa chắc là xuất phát điểm tốt hơn hay may mắn hơn người khác. Đó thường là khả năng không ngừng học hỏi và sẵn sàng thay đổi. Công việc có thể chưa hoàn hảo. Bằng cấp cũng không đảm bảo thành công. Nhưng nếu mỗi ngày bạn đều trở nên tốt hơn một chút so với hôm qua, thì đó đã là một khoản đầu tư rất đáng giá cho tương lai của chính mình.