Kinh tế nhà nước và mệnh lệnh đổi mới: Những cải cách phải được triển khai quyết liệt, hiệu quả

Ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội:

Thể hiện rõ quyết tâm đổi mới

Nghị quyết 79 có 2 điểm mới quan trọng, thể hiện rõ quyết tâm đổi mới. Thứ nhất, doanh nghiệp nhà nước (DNNN) phải áp dụng các nguyên tắc và thông lệ quản trị hiện đại theo chuẩn mực quốc tế tốt, như khung quản trị của OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế). Mục tiêu là để thiết lập khuôn khổ quản trị minh bạch, hiệu quả và phù hợp với thông lệ quốc tế. Việc này cũng giúp phân định rõ chức năng chủ sở hữu và chức năng quản lý nhà nước, tiến tới thí điểm thuê giám đốc điều hành nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động.

Thứ hai, Nghị quyết 79 định hướng tái cơ cấu Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC), hướng tới hình thành một quỹ đầu tư quốc gia. Mô hình này cho phép Nhà nước chủ động, dẫn dắt và tiên phong đầu tư vào các lĩnh vực, ngành nghề công nghệ mới, hoạt động theo nguyên tắc thị trường, tương tự mô hình Temasek của Singapore - mô hình quản lý tài sản nhà nước thông qua một tập đoàn đầu tư vận hành như một công ty tư nhân.

Có thể khẳng định yêu cầu đổi mới phương thức quản trị đối với DNNN trong Nghị quyết 79 là bắt buộc và không thể chần chừ. Theo đó, DNNN tiếp tục là lực lượng sản xuất vật chất quan trọng của nền kinh tế, cùng với DN tư nhân và các thành phần kinh tế khác từng bước nâng cao vị thế trên trường quốc tế.

Tiến sĩ Bùi Quý Thuấn, Trưởng Ban Nghiên cứu, Liên Chi hội Tài chính Khu Công nghiệp Việt Nam (VIPFA):

Vai trò như một "bộ giảm xóc"

Việc khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thế giới đang đối mặt với nhiều biến động, từ địa chính trị, thiên tai, dịch bệnh đến tác động sâu rộng của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4.

Trong bối cảnh đó, kinh tế nhà nước đóng vai trò như một "bộ giảm xóc", giúp nền kinh tế ứng phó và hạn chế các cú sốc từ bên ngoài. Việc Nhà nước nắm giữ các nguồn lực chiến lược như đất đai, khoáng sản, tài nguyên nước và dự trữ quốc gia cho phép Chính phủ chủ động điều hành các cân đối lớn của nền kinh tế, bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh lương thực và ổn định mặt bằng giá cả.

Đặc biệt, Nghị quyết 79 đặt mục tiêu xây dựng các "sếu đầu đàn", với kỳ vọng có từ 1-3 DNNN lọt vào nhóm 500 DN lớn nhất toàn cầu. Mục tiêu này được đánh giá là hoàn toàn khả thi nếu quá trình cải cách DNNN được triển khai một cách quyết liệt, đồng bộ và nhanh hơn nữa.

Nghị quyết mở ra cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, phân định rạch ròi giữa rủi ro trong hoạt động kinh doanh và hành vi vi phạm pháp luật. Cách tiếp cận này góp phần giảm tâm lý sợ sai trong đội ngũ lãnh đạo DN, tạo điều kiện để các DNNN chủ động đổi mới và nâng cao hiệu quả hoạt động.

Những định hướng nêu trên không chỉ hướng tới cải cách thể chế và minh bạch hóa quản trị, mà còn góp phần tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng, giúp DNNN vận hành linh hoạt hơn, thu hút nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và từng bước nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Ông Lê Ngọc Sơn, Chủ tịch HĐTV Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PVN):

Sớm hoàn thiện bộ tiêu chí quản trị

Việc áp dụng các nguyên tắc quản trị của OECD là yêu cầu tất yếu trong quá trình nâng cao năng lực quản trị DNNN, không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu của Nghị quyết 79 mà còn phục vụ mục tiêu phát triển bền vững của tập đoàn.

Về cơ bản, PVN đã sớm tiếp cận và từng bước tiệm cận bộ nguyên tắc quản trị OECD. Tuy nhiên, quá trình này cần được triển khai một cách bài bản, có lộ trình rõ ràng, trên cơ sở đánh giá đầy đủ mức độ đáp ứng các tiêu chí quản trị OECD cũng như hệ thống quản trị nội bộ hiện hành, từ đó xác định các nhiệm vụ ưu tiên và đề xuất các giải pháp phù hợp.

Vì vậy, cần sớm cụ thể hóa các nội dung đã trao đổi thành kế hoạch hành động, xây dựng bộ tiêu chí quản trị DN theo chuẩn OECD, đồng thời tổng hợp và đề xuất các kiến nghị về cơ chế, chính sách đối với những nội dung vượt thẩm quyền của DN. Việc hoàn thiện bộ tiêu chí quản trị phù hợp là điều kiện quan trọng để PVN triển khai hiệu quả các chuẩn mực quản trị OECD. Qua đó, nâng cao hiệu quả quản trị, tăng cường tính minh bạch và củng cố vai trò trụ cột của DNNN, của tập đoàn trong giai đoạn phát triển mới.

Ông Mã Xuân Tuấn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Tư vấn Đầu tư bất động sản TP HCM:

Cần có cơ chế đặt hàng rõ ràng

Một điểm mới mang tính đột phá của Nghị quyết 79 là mục tiêu đưa các tập đoàn, DNNN làm chủ công nghệ lõi, công nghệ chiến lược. Bởi, DNNN không thể tiếp tục "an toàn" trong những ngành nghề truyền thống mà phải tiên phong trong những lĩnh vực mới.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, theo tôi, Nhà nước cần sớm triển khai cơ chế "sandbox" (thử nghiệm có kiểm soát) cho DNNN trong các lĩnh vực như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI) và kinh tế không gian.

Việc đặt mục tiêu có DNNN lọt vào tốp 500 thế giới không chỉ dừng ở quy mô vốn, mà quan trọng hơn là hàm lượng chất xám và giá trị công nghệ. Theo đó, Nhà nước cần có cơ chế đặt hàng rõ ràng, DNNN chấp nhận rủi ro để đi trước mở đường, hình thành hệ sinh thái cho DN tư nhân cùng phát triển.

DNNN phải đóng vai trò là "bệ phóng", không phải là "đối thủ" cạnh tranh trực tiếp với các khu vực kinh tế khác.

Thạc sĩ Antoine Goupille, giảng viên ngành Quản trị - Khoa Kinh doanh - Đại học RMIT Việt Nam:

Tránh tình trạng "nói nhiều, làm ít"

Để bảo đảm Nghị quyết 79 được triển khai một cách thực chất, tránh tình trạng "nói nhiều, làm ít", đòi hỏi quá trình thể chế hóa phải nhanh chóng, rõ ràng và có trọng tâm thông qua một khung pháp lý thống nhất. Điều này bao gồm việc sớm hoàn thiện các văn bản pháp luật then chốt (như Luật Đất đai sửa đổi và các nghị định liên quan đến DNNN) để tháo gỡ những điểm nghẽn pháp lý và thể chế đang cản trở đầu tư và ra quyết định.

Công tác giám sát cần được hiện đại hóa, với việc đánh giá hiệu quả DNNN dựa trên các chỉ tiêu rõ ràng, phù hợp với thị trường. Đặc biệt, cần yêu cầu chấm dứt tình trạng thanh tra, kiểm tra chồng chéo, kéo dài và không cần thiết, vốn gây ra tâm lý e ngại, tê liệt trong ra quyết định.

Một giải pháp chính sách mang tính quyết định là xây dựng cơ chế vững chắc để bảo vệ những cán bộ dám nghĩ, dám đổi mới và dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung; đồng thời phân định rõ ràng giữa sai sót khách quan trong các quyết định theo cơ chế thị trường và các hành vi vi phạm pháp luật.

Điều này có ý nghĩa then chốt để khuyến khích lãnh đạo chủ động, theo định hướng thị trường, thay cho tâm lý né tránh mang tính quan liêu.