Tăng tốc metro, kiến tạo không gian phát triển mới

Phát triển hệ thống metro tạo động lực tái cấu trúc không gian đô thị. Ảnh: Phạm Minh

Sau nhiều năm phát triển chậm hơn kỳ vọng, hệ thống đường sắt đô thị Hà Nội đang bước vào giai đoạn tăng tốc với quyết tâm chưa từng có. Việc đồng loạt khởi công 5 tuyến metro mới không đơn thuần là mở rộng hạ tầng giao thông mà còn cho thấy sự thay đổi trong tư duy quy hoạch, khi Thủ đô chuyển từ cách làm từng dự án riêng lẻ sang xây dựng một mạng lưới giao thông công cộng hiện đại, đủ sức dẫn dắt quá trình tổ chức lại không gian đô thị.

Đặt trong bối cảnh Hà Nội đã mất gần 15 năm để hoàn thành và đưa vào khai thác hai tuyến đường sắt đô thị Cát Linh - Hà Đông và đoạn trên cao tuyến Nhổn - ga Hà Nội, bước đi lần này được xem là dấu mốc quan trọng. Thành phố trở thành địa phương đầu tiên triển khai đồng thời 5 tuyến metro với tổng mức đầu tư sơ bộ hơn 1,3 triệu tỷ đồng, từng bước hiện thực hóa quy hoạch mạng lưới đường sắt đô thị trong tương lai.

Theo định hướng quy hoạch, hệ thống đường sắt đô thị được xác định là hạ tầng khung chiến lược, giữ vai trò trục động lực của giao thông công cộng và là công cụ quan trọng để tổ chức lại không gian phát triển đô thị. Việc các tuyến metro mới hướng tới những khu vực như Nội Bài, Hòa Lạc, Đông Anh, Gia Lâm hay Bắc sông Hồng cũng cho thấy mục tiêu không chỉ giải quyết nhu cầu đi lại mà còn tạo liên kết với các cực tăng trưởng mới của Thủ đô.

Metro - từ phương tiện giao thông đến trục phát triển đô thị

Nhìn lại quá trình vận hành hai tuyến metro hiện hữu có thể thấy những kết quả bước đầu đã tạo thêm cơ sở để Hà Nội đẩy nhanh tiến độ phát triển mạng lưới. Theo số liệu của Hanoi Metro, năm 2025 sản lượng vận chuyển hành khách đạt hơn 20,68 triệu lượt, vượt kế hoạch; doanh thu từ bán vé cũng tăng đáng kể, góp phần giảm mức trợ giá từ ngân sách. Những con số này cho thấy nhu cầu sử dụng vận tải công cộng khối lượng lớn tại Hà Nội là hiện hữu nếu dịch vụ được tổ chức thuận tiện và ổn định.

Tuy nhiên, điều giới chuyên môn quan tâm không chỉ nằm ở lượng hành khách hay số kilomet đường sắt được đầu tư, mà quan trọng hơn là vai trò của metro đối với sự phát triển lâu dài của đô thị.

Theo PGS.TS Nguyễn Hồng Thái, Phó Chủ tịch Hội Kinh tế Vận tải Đường sắt Việt Nam, metro không chỉ là một dự án giao thông mà còn là công cụ để tái cấu trúc không gian đô thị và định hình mô hình phát triển mới của Thủ đô. Trong nhiều năm qua, khu vực nội đô luôn chịu áp lực lớn về dân số, giao thông, hạ tầng và môi trường. Việc đồng loạt triển khai các tuyến metro sẽ tạo điều kiện phân bố lại dân cư, việc làm và các hoạt động kinh tế, qua đó hỗ trợ quá trình giãn dân và giảm áp lực lên khu vực trung tâm.

Thực tế này cũng phù hợp với định hướng phát triển đô thị theo mô hình đa cực, đa trung tâm mà Hà Nội đang theo đuổi. Thay vì toàn bộ hoạt động kinh tế, dịch vụ, việc làm đều tập trung trong khu vực lõi, các tuyến metro sẽ kết nối những không gian phát triển mới, tạo điều kiện phát triển các trung tâm mới, từng bước cân bằng lại cấu trúc đô thị.

Đây cũng là tư duy được nhiều quốc gia có hệ thống metro phát triển như Nhật Bản, Hàn Quốc hay Singapore áp dụng thông qua mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), trong đó giao thông công cộng trở thành hạt nhân tổ chức không gian phát triển.

Thông tin từ Ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội, mỗi nhà ga vừa là điểm đón trả khách, vừa là trung tâm tích hợp nhiều chức năng, từ văn phòng, thương mại, dịch vụ đến khu dân cư chất lượng cao. Sự phát triển đồng bộ giữa metro và các khu đô thị theo mô hình TOD sẽ góp phần khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai, tăng cường kết nối vùng và từng bước hiện thực hóa mô hình đô thị đa trung tâm của thủ đô.

Theo các chuyên gia, điểm đáng chú ý là tư duy phát triển cũng đang có sự chuyển dịch từ "xây metro để phục vụ đô thị" sang "xây đô thị quanh metro". Khi đó, metro không còn là một công trình hạ tầng đơn lẻ mà trở thành động lực dẫn dắt quá trình phát triển không gian đô thị trong nhiều thập niên tới.

Muốn metro phát huy hiệu quả phải có hệ sinh thái đồng bộ

Dù vậy, kinh nghiệm từ chính các tuyến metro đầu tiên cũng cho thấy việc xây dựng đường sắt đô thị mới chỉ là điều kiện tiên quyết, chưa phải yếu tố đủ.

Sau nhiều năm khai thác, tuyến Cát Linh - Hà Đông và đoạn trên cao tuyến Nhổn - ga Hà Nội đã chứng minh người dân sẵn sàng lựa chọn metro nếu hệ thống thuận tiện và ổn định. Song, các tuyến hiện nay vẫn chủ yếu hoạt động như những hành lang vận tải độc lập do chưa được kết nối thành mạng lưới hoàn chỉnh.

Theo PGS.TS Nguyễn Hồng Thái, giá trị lớn nhất của đường sắt đô thị nằm ở khả năng kết nối mạng lưới. Vì vậy, trong quá trình triển khai cần tiếp tục rà soát quy hoạch, bổ sung các ga trung chuyển và hành lang kết nối giữa các tuyến; đồng thời bảo đảm kết nối đồng bộ giữa metro với xe buýt, BRT, xe đạp công cộng, bãi đỗ xe Park & Ride và các phương tiện trung chuyển khác.

Bên cạnh đó, việc xây dựng hệ thống vé điện tử liên thông, nền tảng dữ liệu dùng chung và trung tâm điều hành tích hợp sẽ giúp hành khách di chuyển thuận tiện hơn, từng bước xây dựng mô hình giao thông công cộng đa phương thức.

Theo nhận định của PGS.TS Nguyễn Hồng Thái, khi mạng lưới metro được hình thành đồng bộ và phát triển theo mô hình TOD, người dân sẽ từng bước thay đổi thói quen sử dụng phương tiện cá nhân để chuyển sang mô hình di chuyển đa phương thức, trong đó metro giữ vai trò xương sống, kết nối với các loại hình vận tải khác. Khi đó, việc lựa chọn nơi ở, nơi làm việc hay các hoạt động thường ngày cũng sẽ ngày càng gắn với khả năng tiếp cận giao thông công cộng.

Chia sẻ với phóng viên, một số chuyên gia trong lĩnh vực giao thông cũng cho rằng, ở góc độ quy hoạch, hiệu quả của mô hình TOD phụ thuộc rất lớn vào cách tổ chức không gian xung quanh các nhà ga. Nếu chỉ gia tăng mật độ xây dựng mà thiếu hạ tầng xã hội, không gian công cộng và dịch vụ đô thị đồng bộ thì khu vực quanh ga có nguy cơ tạo thêm áp lực thay vì góp phần giải quyết các vấn đề hiện hữu.

Một vấn đề khác cũng được đặt ra là việc khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai dọc các tuyến metro. Theo TS Nguyễn Văn Đính, Phó Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản Việt Nam, phát triển TOD sẽ góp phần hình thành nhiều cực tăng trưởng mới, đồng thời tạo điều kiện giãn dân và giảm áp lực đối với khu vực nội đô. Tuy nhiên, hiệu ứng gia tăng giá trị bất động sản cần được quản lý thông qua quy hoạch bài bản để tránh tình trạng phát triển tự phát hoặc tạo ra những biến động không mong muốn trên thị trường.

Bên cạnh đó, ông Đặng Huy Đông, nguyên Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư cho rằng phát triển metro gắn với TOD không chỉ góp phần giảm ùn tắc giao thông mà còn thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh, nâng cao chất lượng môi trường sống và tạo thêm nguồn lực để tái đầu tư hệ thống hạ tầng thông qua khai thác hiệu quả giá trị đất đai quanh các nhà ga.

Thực tế, Hà Nội đã trải qua nhiều bài học trong quá trình triển khai các dự án metro đầu tiên, từ công nghệ, tiêu chuẩn kỹ thuật đến giải phóng mặt bằng và tổ chức thực hiện. Theo các chuyên gia, những kinh nghiệm tích lũy trong hơn một thập niên qua, cùng với các cơ chế, chính sách mới dành cho phát triển đường sắt đô thị đang tạo điều kiện thuận lợi hơn để thành phố triển khai chương trình đầu tư quy mô lớn theo hướng đồng bộ, thay vì thực hiện từng dự án riêng lẻ.

Việc đồng loạt khởi công 5 tuyến metro được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng cho một giai đoạn phát triển mới của Thủ đô. Song, như nhiều chuyên gia nhấn mạnh, thành công của metro sẽ không chỉ được đo bằng số lượng tuyến đường hay chiều dài đường ray được xây dựng.

Quan trọng hơn, đó là khả năng tạo dựng một mạng lưới giao thông công cộng liên thông, đủ sức thay đổi thói quen đi lại của người dân, mở rộng các cực tăng trưởng và tái cấu trúc không gian đô thị theo hướng hiện đại, xanh và bền vững. Khi đạt được mục tiêu ấy, metro sẽ vượt ra ngoài vai trò của một phương tiện vận tải công cộng để trở thành động lực kiến tạo diện mạo mới cho Thủ đô và nâng cao năng lực cạnh tranh của Hà Nội trong khu vực.

Khởi công 5 tuyến metro không chỉ là sự khởi đầu của những công trình hạ tầng mới, mà còn là phép thử đối với năng lực quy hoạch, quản trị và tổ chức phát triển đô thị của Hà Nội. Giá trị lớn nhất của các tuyến đường sắt này sẽ không nằm ở số kilomet đường ray được xây dựng, mà ở khả năng định hình một không gian phát triển mới cho Thủ đô trong nhiều thập niên tới.