TS Huỳnh Thanh Điền: "Các em chỉ là một mắt xích trong hành vi sai phạm của một vài người lớn"

Nỗi buồn và sự thương xót là cảm xúc chung của những nhà giáo dục, người thầy, người cô khi đọc thông tin về vụ gian lận thi cử xảy ra tại điểm thi trường THPT chuyên Tuyên Quang. Không thể lảng tránh sự thật, tự thuyết phục rằng đó là hành vi cá biệt, theo TS Huỳnh Thanh Điền - giảng viên Đại học Nguyễn Tất Thành, cần tiếp cận từ căn nguyên, đồng thời, đề cao mục đích chính diện của sự học để xoá bỏ động cơ gian lận.

Vì sao vẫn gian dối?

7 năm sau lùm xùm về kết quả thi tốt nghiệp trung học phổ thông tại Sơn La, Hoà Bình, Hà Giang (cũ), một kịch bản buồn khác đã lặp lại. Là một người thầy, ông có suy nghĩ như thế nào?

TS Huỳnh Thanh Điền: Tôi cho rằng, chúng ta phải bắt đầu từ bản chất của việc đánh giá năng lực học sinh, hoặc là để chứng nhận người học đạt được một trình độ giáo dục nhất định, hoặc để sàng lọc, tuyển chọn người học cho các trình độ giáo dục khác. Tuy nhiên, tại Việt Nam, từ năm 2015, một kỳ thi tốt nghiệp Trung học Phổ thông phải gánh vác cho cả hai mục tiêu, vừa để chứng nhận học sinh đã hoàn thành trình độ văn hoá cơ bản, có thể tham gia vào thị trường lao động, và để xét tuyển vào các trường Cao đẳng, Đại học.

Dù cách thức thi cử này làm giảm áp lực thi cử cho học sinh, giảm chi phí cho xã hội nhưng đề thi đại trà gây khó cho việc sàng lọc thí sinh, đặc biệt với các trường đại học chuyên ngành và yêu cầu cao, việc giám sát thi chủ yếu dựa vào các địa phương, nghĩa là, bên tuyển chọn không theo dõi sát sao được quá trình thi cử….

Thêm vào đó, việc ngày càng nhiều trường tổ chức kỳ thi đánh giá năng lực riêng hoặc xét tuyển học bạ cùng các chứng chỉ học thuật quốc tế khiến tạo cơ hội cạnh tranh tốt hơn cho học sinh ở các vùng trung tâm, các đô thị lớn. Các học sinh ứng thí thông qua điểm thi tốt nghiệp Trung học phổ thông phải cạnh tranh nhau bằng điểm số, và để vào các trường tốp đầu, các em phải đạt được điểm gần như tuyệt đối ở các môn thi.

Từ phía gia đình, kết quả học hành, thi cử vẫn đang được coi là tiêu chí quan trọng nhất để đánh giá về một học sinh. Các em học sinh nếu học giỏi, sẽ dễ nhận được sự công nhận và yêu thương của cha mẹ. Điểm thi của con cái trở thành một thứ thể hiện trong các mối quan hệ xã hội của phụ huynh... Lẽ thông thường, khi gánh chịu áp lực lớn, nếu có cơ hội, người ta sẽ muốn đi đường tắt.

Một chuyên gia trong lĩnh vực giáo dục từng cảnh báo, “gian lận thi cử đánh cắp tương lai”. Dù vậy, kể cả việc tổ chức đánh giá có bài bản như nào, muốn không còn gian lận, chỉ có cách triệt tiêu động cơ gian lận. Từ góc nhìn của ông, chúng ta nên làm như thế nào?

TS Huỳnh Thanh Điền: Căn nguyên, theo tôi, nằm ở cách đánh giá, xếp hạng giáo viên, nhà trường phổ thông. Dù rằng, kết quả học tập của học sinh chỉ là một chỉ tiêu đánh giá, xếp loại giáo viên, xếp loại lớp, xếp loại trường, trên thực tế, chính chỉ tiêu đó lại đang gây ra những hệ luỵ nặng nề. Đầu vào của các trường học là khác nhau, mỗi học sinh có năng khiếu và mức độ tập trung vào việc học tập khác nhau. Vậy nhưng, các thầy cô giáo, các trường lớp sẽ bị tụt hạng nếu không đảm bảo đủ số lượng học sinh giỏi. Nhiều thầy cô vẫn phải "cắn răng" tạo cơ hội để các em cải thiện điểm số, tránh ảnh hưởng tới thành tích chung của lớp, của trường. Hiện tượng gian lận trong kỳ thi chung có thể cũng bắt nguồn từ động cơ này.

Thật ra, đã là con người, lại là người đứng trên bục giảng, chẳng ai muốn phải làm những chuyện khuất tất, gian dối. Tôi không biện minh cho hành vi sai phạm, vì cuối cùng, mỗi người đều có thể đưa ra lựa chọn đạo đức của chính mình. Chỉ có điều, muốn triệt tiêu động cơ gian lận thì phải cải thiện cách đánh giá giáo viên, xếp hạng lớp, trường. Liệu chúng ta có nên cân nhắc đừng đặt ra các tiêu chí xếp hạng dựa trên kết quả học tập, điểm thi của học sinh mà chỉ tập trung vào các yếu tố cơ bản như: cơ sở vật chất, trình độ giáo viên, chất lượng giáo án, bài giảng…. như thông lệ của quốc gia phát triển trên thế giới?

Nặng nhẹ chữ Lý – chữ Tình

Sai phạm cũng đã xảy ra và chắc chắn, sẽ phải có biện pháp xử lý sai phạm. Đề xuất tổ chức thi lại môn Toán của Tuyên Quang đang vấp phải nhiều phản ứng trái chiều và rõ ràng, các quan điểm đó nhắm đến mục tiêu đảm bảo kỷ cương thi cử và sự công bằng cho mọi thí sinh. Thế nhưng, nếu chỉ vận dụng chữ Lý, chữ Tình lại chưa thể vẹn toàn…

TS Huỳnh Thanh Điền: Quyết định xử lý theo hướng nào sẽ phụ thuộc vào việc xác định hành vi của các em học sinh liên quan có mức độ nghiêm trọng như thế nào. Điều này lại phụ thuộc vào quá trình điều tra, xem xét quy mô vụ việc, các yếu tố khách quan và chủ quan, tác động hành vi này với kết quả thi của em học sinh đó.

Nếu căn cứ đúng theo quy chế thi, hành vi chép bài thi, dù được sự ngầm cho phép của giám thị, vẫn là hành vi vi phạm quy chế. Mỗi khung vi phạm sẽ có hình thức xử lý tương ứng, có thể là huỷ bỏ kết quả bài thi, trừ một phần trăm số điểm trên tổng điểm bài thi…

Việc các học sinh liên quan trực tiếp tới vụ gian lận thi cử bị xử lý nghiêm minh, ngoài mục tiêu chấn chỉnh kỷ cương thi cử còn là một bài học lớn cho các em. Khi tham gia kỳ thi này, các em đều bước vào lứa tuổi 17-18, đây có thể coi là một bài học lớn đầu đời, để các em biết rằng, trong bất cứ hoàn cảnh nào, tuân thủ quy định là yêu cầu trước tiên.

Tất nhiên, vẫn có thể nhìn nhận các em học sinh vi phạm như những nạn nhân của cám dỗ điểm số, của áp lực kỳ vọng…, bởi dù sao, các em chỉ là một mắt xích trong hành vi sai phạm của một vài người lớn. Từ một góc độ nào đó, các em đáng thương hơn đáng trách, vì thế, ưu tiên các biện pháp xử lý đảm bảo các em không bị lỡ dở trên con đường học tập cũng là một lựa chọn nhân văn. Nếu vậy, có thể cho các em thi lại, cũng có thể đưa ra phương án xét tốt nghiệp dựa trên học bạ…

Quyết định cuối cùng thuộc về Bộ Giáo dục Đào tạo và tôi tin rằng, Bộ sẽ đưa ra phương án thấu tình, đạt lý.

Trong trường hợp các em học sinh có liên quan sẽ phải chịu hình thức xử lý nghiêm minh nhất, thưa ông, làm sao để giúp các em có thể đứng dậy và nhờ bài học này, có thể vững vàng hơn trên chặng đường sau này?

TS Huỳnh Thanh Điền: Giá trị và năng lực của một con người không thể hiện chỉ qua một kỳ thi hay một xếp hạng nào đó. Chúng ta đừng tuyệt đối hoá vai trò của điểm số, đừng áp đặt các chuẩn mực xã hội chưa thực sự đúng đắn cho lên cái của mình. Cuộc sống này có nhiều thứ để theo đuổi. Nhận được tấm bằng cao đẳng, đại học chậm một hay hai năm sẽ không ngăn cản các em thực hiện được ước mơ của mình. Tất nhiên, trong thời điểm có lẽ là khó khăn nhất trong cuộc đời, các em rất cần sự đồng hành, chia sẻ, thấu hiểu của gia đình, thầy cô giáo và bạn bè.

Học thực chất, học làm người

Những vụ lùm xùm thi cử, bệnh thành tích trong giáo dục, những hành vi phản cảm hòng giành được suất học tại các ngôi trường được coi là bệ phóng tốt hơn cho tương lai suy đến cùng cũng bắt nguồn từ một mong muốn lấy kết quả biện minh cho phương tiện, dùng kết quả học tập để mưu cầu quyền lực, tiền tài và sự tôn trọng không tương xứng năng lực bản thân. Phải chăng, đã có một sự nhầm lẫn về mục đích chính diện của sự học, thưa ông?

TS Huỳnh Thanh Điền: Ngoài giảng dạy tại các trường Đại học, tôi vẫn thường tham gia các chương trình đào tạo doanh nhân, tư vấn doanh nghiệp. Thực tế là các doanh nghiệp tuyển dụng không coi bằng cấp, điểm số là tiêu chí hàng đầu để lựa chọn nhân sự. Bằng cấp, chứng chỉ đơn giản chỉ là một loại chứng nhận, đảm bảo người ứng tuyển đủ kiến thức, năng lực để có thể đảm nhận công việc trong tương lai. Có một số nơi, bằng giỏi được cộng thêm một hay hai điểm trong điểm tuyển dụng chung, nhưng nhìn chung, nó cũng không tạo nên sự khác biệt lớn so với các em có bằng khá hay bằng trung bình.

Quan trọng hơn, hầu hết các doanh nghiệp đều có hình thức đánh giá năng lực bổ sung, để lựa chọn những người phù hợp nhất. Trong những kỳ thi này, những ứng viên có thành tích học tập xuất sắc ngay từ lớp 1 lại chưa chắc đã được điểm tốt hơn những thí sinh có học lực bình thường. Tôi có nhiều người bạn, kết quả học tập ở mức trung bình thi tuyển vào các doanh nghiệp đầu tư nước ngoài. Sau khi thực hiện các bài test IQ, họ được nhận, tham gia tốt các khoá đào tạo lại và được cất nhấc, bổ nhiệm lên vị trí lãnh đạo sau một thời gian ngắn.

Học thực chất sẽ tạo dựng được những nền tảng, năng lực thực chất. Khi tham gia vào thị trường lao động, các em sẽ nắm bắt nhanh về cách thức, quy trình làm việc, sự chủ động trong tư duy sẽ giúp các em có những giải pháp, sáng kiến giúp nâng cao chất lượng và hiệu quả công việc. Xu hướng tuyển dụng trong khu vực công cũng đang thay đổi theo hướng này, vậy nên, đừng quá chăm chú vào điểm số, thứ hạng để rồi vướng phải những sai lầm không đáng có.

Quả thật, hành trang tri thức sẽ giúp mỗi chúng ta có được một công việc, đảm bảo được một sinh kế cho bản thân và gia đình. Nếu hiểu ở nghĩa rộng hơn, học để làm người thì sự học cần được hiểu như thế nào?

TS Huỳnh Thanh Điền: Học tập là quá trình quan sát, trải nghiệm, nắm bắt được những quy luật đã được đúc kết, để hiểu thế giới xung quanh đang ở đâu, sẽ đi tới đâu. Học vấn giống như một ngôi nhà. Bằng các phát minh, phát kiến, các bậc tiền nhân đã xây được nền móng, dựng được những cái kèo, cái cột, và nhiệm vụ của chúng ta là phải tiếp tục hoàn thiện ngôi nhà đó. Nghĩa là, việc học không chỉ giới hạn trong trường lớp, trong các khoá đào tạo mà chúng ta có thể học từ tiền nhân, học từ thế giới xung quanh, học qua sách vở, học từ lao động, học trong quá trình giao tiếp, tương tác với những người xung quanh.

Về phần mình, người thầy phải dạy cho học trò phương pháp tư duy. Các em phải biết phát hiện đúng vấn đề, từ đó, tìm ra cách thức giải quyết, để tự tin đương đầu với những thử thách muôn hình vạn trạng của đời sống.

Khi các em xác lập được nhân diện và vị trí trong xã hội, các em sẽ biết cách ứng xử hài hoà với thế giới tự nhiên, với những người xung quanh, với các mối quan hệ xã hội khác. Nhờ đó, các em mới nhìn rõ hơn, thấu hiểu hơn, khái quát lên thành các quan niệm, các quy luật, rồi chính những nhận thức này sẽ quay trở lại gây dựng và bồi đắp sự nghiệp của các em.