Xe điện đang làm được điều mà smartphone đã thành thạo từ lâu: tự cải thiện bản thân qua đêm

Tháng 9/2017, hàng nghìn chủ xe ở Florida nhìn đồng hồ pin với nỗi lo hiện ra rõ trên mặt. Bão Irma đang tiến vào đất liền, lệnh sơ tán bắt buộc đã ban ra, và nhiều người đang đứng trước một bài toán khó: pin giới hạn ở 60kWh không đủ để đi đến vùng an toàn.

Ngay trong đêm di tản, khi những chủ xe còn đang thu dọn đồ đạc, Tesla âm thầm đẩy một bản cập nhật xuống các xe đang đỗ trong gara. Sáng hôm sau, những chiếc xe ấy có thêm tầm hoạt động: pin 75kWh được mở khóa, đủ để thoát nạn. Có lẽ đây llà lần đầu tiên nhiều người nhận ra, chiếc xe điện là một thiết bị phần mềm có bánh xe.

Khi phần mềm điều khiển bánh xe

Để hiểu tại sao cảnh tượng đó có thể xảy ra, cần bắt đầu từ một sự khác biệt nền tảng mà ít người để ý khi mua xe.

Xe xăng truyền thống là một hệ thống cơ khí được hỗ trợ bởi điện tử. Muốn thay đổi hành vi vật lý của nó, chủ xe phải đưa phương tiện đến gara để thay đổi phụ tùng. Xe điện vận hành theo triết lý ngược lại: phần mềm điều khiển phần cứng, một mô hình giới kỹ thuật gọi là Software-Defined Vehicle, hay SDV. Hành động đạp ga, phanh, đánh lái cho tới quản lý nhiệt độ buồng pin, phần lớn hoạt động đều được mã hóa thành các dòng lệnh. Khi thuật toán thay đổi, hành vi vật lý của xe thay đổi theo.

Sự khác biệt đó biểu hiện cụ thể ngay tại các xưởng dịch vụ Việt Nam. Anh Nguyễn Hữu Vinh, Giám đốc xưởng VinFast Z755, ghi nhận qua hàng nghìn xe điện ông tiếp nhận mỗi năm: "Chẩn đoán lỗi xe điện thực ra dễ hơn xe xăng vì hệ thống hiện đại hơn và được số hóa hoàn toàn".

Máy chẩn đoán VinFast đưa xuống các xưởng xử lý được hơn 90% các lỗi, kỹ thuật viên đọc kết quả và xử lý theo phác đồ chuẩn.Với gần 500 xưởng trên toàn quốc với quy trình đồng nhất, chất lượng chẩn đoán không còn phụ thuộc vào kinh nghiệm của từng thợ riêng lẻ.

Phẫu thuật cơ khí bằng dòng code

Có một điều đáng nói khác, là xe điện có thể … tự lành bệnh chỉ sau một đêm ngủ ngon.

Quá trình đó có tên kỹ thuật là FOTA, hay Firmware Over-The-Air, là khả năng cập nhật phần mềm điều khiển qua mạng không dây, và những bản vá này sẽ can thiệp thẳng vào hệ thống truyền động, pin và phanh. Đây là khả năng hoàn toàn khác với những cập nhật bản đồ hay giao diện giải trí thông thường.

Bằng chứng rõ ràng nhất đến từ năm 2018, khi Consumer Reports kiểm tra Tesla Model 3 và phát hiện quãng phanh từ 60 mph (khoảng 96km/h) dài tới 46 mét, không đạt chuẩn an toàn. Với xe xăng, mỗi phát hiện như vậy sẽ kéo theo quá trình triệu hồi hàng chục nghìn xe, kỹ thuật viên tháo bánh thay linh kiện phanh vật lý, chi phí có thể lên tới hàng triệu USD. Trong trường hợp của mình, Tesla đẩy một bản vá FOTA và viết lại phần mềm điều khiển phanh ABS. Vài ngày sau, quãng phanh giảm 19 feet(gần 6 mét) xuống còn 133 feet. Jake Fisher, Giám đốc kiểm tra xe của Consumer Reports, nhận xét đây là tình huống ông chưa từng gặp trong đời.

Tại Việt Nam, VinFast đã triển khai FOTA cho VF6, VF8, Limo Green và các dòng xe máy điện. Chủ xe nhận thông báo qua ứng dụng, có thể cài đặt ngay hoặc đặt lịch cho đêm hôm sau, ngay trong khi xe đang cắm sạc. Công tác này không khác gì cập nhật firmware hay OS mới cho smartphone.

Phòng bệnh từ trứng nước

Nếu FOTA là khả năng chữa bệnh từ xa, một tầng công nghệ khác đang cho phép xe điện làm điều còn đáng chú ý hơn: phát hiện và xử lý lỗi tiềm ẩn trước khi chủ xe kịp nhận ra có vấn đề.

Mỗi chiếc xe điện hiện đại khi lăn bánh đều liên tục gửi dữ liệu về máy chủ đám mây. Qua những chỉ số này, hãng xe xây dựng "Bản sao kỹ thuật số - Digital Twin”, một mô hình ảo của từng chiếc xe để theo dõi sức khỏe hệ thống theo thời gian thực. Theo báo cáo từ Business Research Company, thị trường Digital Twin toàn cầu đạt 21 tỷ USD năm 2024, với ngành ô tô là một trong những lĩnh vực tăng trưởng mạnh nhất. Các hệ thống AI dự báo lỗi với độ chính xác 85-95% và giảm tình trạng hỏng hóc ngoài kế hoạch tới 70%.

Ví dụ sau đây có thể giúp bạn dễ dàng hình dung cơ chế hoạt động: nếu AI phát hiện một mô-tơ điện có biên độ nhiệt tăng bất thường mỗi khi leo dốc, nó có thể nhận định bộ biến tần đang cấp điện chưa tối ưu và có nguy cơ gây hỏng cuộn dây về lâu dài. Đêm hôm đó, trong lúc xe đang cắm sạc trong hầm nhà, hãng có thể đẩy xuống một vi bản vá điều chỉnh biểu đồ cấp điện. Sáng hôm sau, nhiệt độ mô-tơ giảm — lỗi tiềm ẩn bị triệt tiêu từ trứng nước. Chủ xe tỉnh dậy, lái xe đi làm, và hoàn toàn không hay biết điều gì vừa xảy ra.

Anh Vinh ghi nhận kết quả hữu hình nhất của triết lý phòng bệnh này ở cấp xưởng dịch vụ: "Hầu như không có chi phí nào phát sinh bất ngờ trong quá trình sử dụng". Đây là điều phần lớn chủ xe xăng ao ước.

Khoảng cách giữa xe xăng và xe điện rộng hơn những gì hiện ra ở trạm xăng hay ổ cắm sạc. Nó nằm ở triết lý thiết kế: một bên đặt niềm tin vào công nghệ bền bỉ đã được phát triển lâu đời, một bên lại tin vào thuật toán và dữ liệu. Trong bối cảnh này, xe xăng già đi cùng chủ của nó, còn xe điện, sau mỗi đêm, có cơ hội trẻ ra một chút. Chiếc xe vừa tự sửa trong đêm.