1 lít xăng ngốn 1/3 thu nhập một ngày của người Lào, 1/5 của người Campuchia, người Việt Nam thì sao?

Chiều 18/10, phát biểu tại phiên thảo luận ở tổ về phát triển kinh tế - xã hội và ngân sách nhà nước, Thủ tướng nêu rõ năm 2026 là năm đầu tiên, năm tạo nền tảng cho sự phát triển của cả nhiệm kỳ. 

Về điều hành kinh tế vĩ mô, Thủ tướng nhấn mạnh quan điểm phải tăng trưởng nhanh và bền vững. Có thời điểm giá xăng dầu thế giới tăng rất mạnh. Nếu không áp dụng ngay các biện pháp, giá xăng dầu trong nước cũng sẽ tăng cao, từ đó tác động sang giá các mặt hàng khác. Chúng ta vẫn bảo đảm cung ứng xăng dầu đầy đủ. Thủ tướng cho thông tin, theo so sánh trong báo cáo, giá xăng dầu của Việt Nam đang ở mức thấp nhất trong khu vực.

Theo dữ liệu thống kê của Global Petrol Prices, giá xăng ở Việt Nam thuộc nhóm thấp so với nhiều nước, vùng lãnh thổ trên thế giới. Cụ thể, tại Việt Nam, giá xăng E5RON92 khoảng 25.360 đồng/lít còn giá xăng E10RON 95-III khoảng 25.210 đồng/lít (khoảng 0,99 USD/lít).

Các nước như Singapore, Lào, Thái Lan, Philippines, Campuchia, Malaysia và Indonesia có giá xăng cao hơn Việt Nam. Cụ thể, giá xăng của Singapore là 2,486 USD/lít, Lào là 1,926 USD/lít, Thái Lan là 1,505 USD/lít, Philippines là 1,409 USD/lít, Campuchia là 1,585 USD/lít, Malaysia là 1,132 USD/lút, Indonesia là 1,062 USD/lít.

Tương quan giữa giá xăng với thu nhập tại một số nước ASEAN

Bên cạnh giá bán, thu nhập bình quân đầu người cũng là một yếu tố có thể sử dụng để so sánh mức độ chi trả cho xăng dầu giữa các quốc gia. Do có sự chênh lệch về thu nhập, cùng một lít xăng có thể chiếm tỷ trọng khác nhau trong thu nhập bình quân của người dân mỗi nước.

Từ góc độ này, việc đặt giá xăng tại một số quốc gia ASEAN trong tương quan với thu nhập bình quân đầu người sẽ cho thấy một lít xăng tương đương bao nhiêu phần trăm thu nhập bình quân phân bổ theo ngày tại từng nước.

Theo dữ liệu mới nhất của WB, thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam đạt 4.970 USD/năm. Hiện nay, thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam cao hơn Philippines (4.850 USD/năm), Campuchia (2.750 USD/năm), Lào (2.150 USD/năm). Bên cạnh đó, thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam thấp hơn so với Singapore là 81.760 USD/năm; Malaysia là 12.380 USD/năm; Thái Lan là 7.690 USD/năm và Indonesia là 5.120 USD/năm. 

Dựa trên dữ liệu về thu nhập bình quân đầu người và giá xăng của một số nước trong khu vực ASEAN, 1 lít xăng đang chiếm khoảng 7,8% trong thu nhập 1 ngày của người Việt Nam. So với một số nước khác trong khu vực thì mức phần trăm này không cao. Điển hình như Lào, Campuchia, và Philippines, 1 lít xăng chiếm lần lượt là 32,7% (khoảng 1/3 thu nhập/ngày); 21% (hơn 1/5 thu nhập/ngày); 10,06% thu nhập bình quân của 1 ngày.

Giá bán xăng dầu tại Việt Nam được hình thành như thế nào?

Bên cạnh việc so sánh giá xăng với thu nhập bình quân đầu người, cơ chế hình thành giá bán xăng dầu tại Việt Nam cũng là một nội dung đáng chú ý.

Hiện Bộ Công Thương đang hoàn thiện Dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu (Dự thảo 14), trong đó có những đề xuất liên quan đến cơ chế xác định và điều chỉnh giá bán xăng dầu.

Theo Điều 28 của Dự thảo 14, công thức giá bán xăng dầu đối với thương nhân đầu mối gồm 5 cấu phần: giá mua xăng dầu, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và các khoản thuế.

Trong đó, giá mua xăng dầu được xác định theo hợp đồng nhập khẩu hoặc mua trong nước; chi phí tạo nguồn bao gồm các khoản liên quan đến việc đưa xăng dầu về cảng Việt Nam; chi phí kinh doanh định mức được điều chỉnh theo quy định. Lợi nhuận và các khoản thuế cũng được tính vào công thức xác định giá bán.

Đáng chú ý, Dự thảo 14 đề xuất tăng quyền chủ động xác định giá bán cho doanh nghiệp, đồng thời đặt ra những yêu cầu về công khai, kê khai và kiểm soát việc điều chỉnh giá. 

Doanh nghiệp được tự quyết giá xăng dầu, thị trường sẽ thay đổi thế nào? 

Không chỉ thay đổi cách hình thành giá bán, Dự thảo 14 Nghị định về kinh doanh xăng dầu đang được Bộ Công Thương lấy ý kiến còn đặt ra những thay đổi lớn đối với cơ chế điều hành giá, hệ thống phân phối và mức độ cạnh tranh giữa các doanh nghiệp. 

Tại Hội nghị lấy ý kiến Dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu ngày 30/9, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn nhấn mạnh định hướng giảm các khâu trung gian không cần thiết, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, đồng thời bảo đảm nguồn cung xăng dầu. Theo ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, ba trọng tâm của dự thảo là cắt giảm đầu mối, tự chủ về giá và quản trị bằng dữ liệu. 

Thay đổi căn bản nằm ở việc đề xuất chuyển từ cơ chế Nhà nước công bố giá cơ sở định kỳ sang để doanh nghiệp chủ động quyết định giá bán theo các nguyên tắc và phương pháp được quy định. Doanh nghiệp phải công bố, kê khai giá, lưu giữ hồ sơ và giải trình các yếu tố hình thành giá khi được yêu cầu. 

Cơ chế này mở ra khả năng các doanh nghiệp cùng kinh doanh một loại xăng dầu nhưng áp dụng những mức giá khác nhau. Thực tế, theo Báo điện tử Chính phủ ngày 22/10, tại kỳ điều hành ngày 15/10, có 14 thương nhân đầu mối chủ động giảm thêm 300–350 đồng/lít hoặc kg so với mức giá điều hành, trong khi 12 thương nhân khác áp dụng mức giá điều hành. 

Diễn biến này cho thấy các doanh nghiệp có thể lựa chọn chính sách giá khác nhau. Tuy nhiên, khả năng giá bán giảm nhờ cạnh tranh về lâu dài còn phụ thuộc vào chi phí tạo nguồn, hệ thống phân phối và quyền lựa chọn nhà cung cấp của từng doanh nghiệp. 

Đáng chú ý, Dự thảo 14 còn đề xuất nâng số cửa hàng bán lẻ xăng dầu thuộc sở hữu tối thiểu của thương nhân đầu mối từ 10 cửa hàng tại Dự thảo 13.1 lên 40 cửa hàng. Theo thông tin được Tạp chí Công Thương công bố ngày 14/10, quy định này nhằm phản ánh năng lực phân phối thực chất, thay vì chủ yếu dựa vào quan hệ hợp đồng với thương nhân phân phối. Các thương nhân đầu mối đang hoạt động được đề xuất lộ trình đến năm 2029 để đáp ứng điều kiện mới. 

Cùng với đó, dự thảo đặt ra yêu cầu tổng nguồn xăng dầu tối thiểu 300.000 m³/năm đối với thương nhân đầu mối. Tại họp báo Bộ Công Thương ngày 7/10, bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, cho biết hơn một nửa số thương nhân đầu mối khi đó đáp ứng được tiêu chí này. 

Những điều kiện trên hướng tới nâng cao năng lực bảo đảm nguồn cung, song cũng đặt ra bài toán cân bằng giữa yêu cầu về quy mô và khả năng tham gia thị trường của các doanh nghiệp nhỏ hơn. Đây là yếu tố đáng chú ý bởi cạnh tranh giá không chỉ phụ thuộc vào số lượng doanh nghiệp, mà còn ở khả năng tiếp cận nguồn hàng và hệ thống bán lẻ. 

Ở góc độ quản lý, Bộ Công Thương dự kiến xây dựng hệ thống dữ liệu xăng dầu quốc gia, kết nối thông tin mua bán, tồn kho và hóa đơn, phục vụ việc giám sát các yếu tố hình thành giá. 

Mới đây, ngày 21/10, Thủ tướng tiếp tục yêu cầu Bộ Công Thương hoàn thiện dự thảo theo hướng giảm trung gian, kiểm soát các yếu tố hình thành giá, ngăn chặn đầu cơ, thao túng và tăng giá bất hợp lý; trình Chính phủ trước ngày 10/11/2026. 

Như vậy, tác động của cơ chế mới sẽ không chỉ được đo bằng việc giá xăng có giảm thêm vài trăm đồng mỗi lít hay không. Điều quan trọng hơn là thị trường có tạo ra cạnh tranh thực chất, người tiêu dùng có thêm quyền lựa chọn và nguồn cung có được bảo đảm khi giá năng lượng thế giới biến động.