1 sự thật đau lòng: Ở hầu hết các gia đình bình thường, trẻ thường đánh mất điều này trước 12 tuổi

* Tác giả: Mẹ Min - blogger chuyên viết về nuôi dạy con (Trung Quốc)

Không biết từ lúc nào, bạn chợt nhận ra đứa trẻ của mình trở nên “lặng” hơn. Đứa trẻ từng bám lấy bạn, hỏi hết chuyện này đến chuyện khác, nay mở miệng là “đáp án chuẩn nói thế nào”. Cậu bé từng vẽ kín cả tờ giấy bằng những ý tưởng kỳ lạ, giờ đến cây bút cất ở ngăn nào cũng không nhớ.Còn đứa trẻ chỉ cần nghe thấy giai điệu là nhún nhảy theo nhạc, giờ chỉ lặng lẽ đeo tai nghe, ánh mắt lơ đãng nhìn về một nơi rất xa, chẳng biết đang nghĩ gì.

Thực ra, rất nhiều cha mẹ đều có chung cảm giác này.

Trong quá trình trò chuyện sâu với các phụ huynh, tôi nhận ra một hiện tượng khiến người ta không khỏi chạnh lòng: phần lớn trẻ em trong những gia đình bình thường, những năng lực bẩm sinh và sự lanh lợi vốn có của các em đã bị “tiêu hao” gần hết trước năm 12 tuổi, thậm chí chưa kịp chờ đến khi tốt nghiệp trung học.

Cùng với sự phát triển của khoa học thần kinh, chúng ta ngày nay biết rằng: Khi trẻ 6 tuổi, não bộ đã đạt khoảng 80% chức năng của não người trưởng thành. Đến 12 tuổi, não bộ gần như hoàn thiện, đạt mức tương đương người lớn. Điều đó có nghĩa là, khi bước vào cấp THCS, đứa trẻ mang theo mình một bộ não đã hoàn chỉnh về mặt sinh lý. Nói cách khác, 12 năm đầu đời chính là “cửa sổ vàng” cũng là cửa sổ cuối cùng để định hình cách não bộ vận hành.

Khi “đáp án chuẩn” thay thế tư duy

Trong giai đoạn then chốt này, nếu giáo dục dành cho trẻ chỉ xoay quanh việc ghi nhớ đáp án mẫu, lặp đi lặp lại các phép tính như một chiếc máy, mà không dẫn dắt các em suy nghĩ, khám phá, sáng tạo, thì thứ chúng ta đào tạo ra rất có thể chỉ là một “cỗ máy làm bài thi” hiệu quả.

Điểm số trên giấy đẹp đẽ, nhưng khi gặp vấn đề ngoài sách giáo khoa, các em lại không biết phải bắt đầu từ đâu. Rắc rối là: thời đại đã thay đổi.

Chúng ta đang sống trong kỷ nguyên AI. Khi những đứa trẻ này lớn lên, mang theo một bộ não chỉ quen tìm “đáp án chuẩn” để bước vào xã hội, các em sẽ sớm nhận ra một sự thật phũ phàng: Những gì mình giỏi nhất, AI làm nhanh hơn, chính xác hơn và không bao giờ mệt mỏi. Vậy chẳng phải là chúng ta đã vô tình dồn hết tâm sức, để nuôi dạy một thế hệ có nguy cơ không đứng vững trong thời đại trí tuệ nhân tạo sao?

Và hạt mầm của điều đó, thực ra đã được gieo từ trước năm 12 tuổi.

Tài năng của trẻ trong những gia đình bình thường đã bị “hao mòn” như thế nào?

1. Sự tò mò bị “đáp án chuẩn” bào mòn

Tiểu Khải năm nay học lớp 5. Khi lên 4, lần đầu nhìn thấy cầu vồng, cậu bé hào hứng hỏi bố:“Vì sao cầu vồng lại cong?”. Người bố kiên nhẫn giải thích hiện tượng khúc xạ ánh sáng. Khi ấy, ánh mắt cậu bé lấp lánh. Giờ đây, 11 tuổi, trong giờ khoa học nói về cầu vồng, Tiểu Khải đọc vanh vách:“Do ánh sáng mặt trời đi qua giọt nước mưa, xảy ra hiện tượng khúc xạ và phản xạ". Tuần trước, sau cơn mưa xuất hiện cầu vồng đôi. Cậu chỉ liếc nhìn một cái rồi cúi đầu tiếp tục làm bài. Khi được hỏi vì sao không ngắm nữa, cậu đáp:“Nguyên lý con biết hết rồi, thi cử cũng chỉ hỏi mấy điểm đó thôi".

Từ “vì sao” sang “điểm thi là gì”, sự tò mò quý giá nhất của một đứa trẻ đã bị thay thế bằng đáp án mẫu.

2. Sáng tạo bị “luyện tập cơ học” làm cạn kiệt

Câu chuyện của Lệ Lệ khiến tôi xót xa. Cô bé nhạy cảm với màu sắc từ nhỏ. Năm 7 tuổi, khi vẽ mẹ, em dùng làn da tím và mái tóc xanh. Cô giáo khen em giàu tưởng tượng, nhưng mẹ lại thường nói:“Chẳng giống mẹ chút nào, con không vẽ cho giống hơn được à?”.

Lên lớp 4, để “xây nền tảng”, mẹ cho Lệ Lệ học mỹ thuật chuyên nghiệp: luyện nét, vẽ chì, pha màu, yêu cầu “tỷ lệ chuẩn”, “đổ bóng đúng”.

Hai năm sau, em có thể vẽ một quả táo giống thật đến mức khó phân biệt. Nhưng cô bé từng tự do vẽ nên thế giới của riêng mình dường như đã bị bỏ lại ngoài cánh cửa phòng vẽ.

3. Khao khát khám phá bị khái niệm “có ích” triệt tiêu

Cậu bé hàng xóm của tôi, Tiểu Minh từng là “chuyên gia tháo đồ”. Xe điều khiển, đồng hồ cũ, đồ chơi điện tử – hễ cầm vào tay là muốn tháo ra xem bên trong. Bố tuy đau đầu nhưng vẫn nói: “Cứ để con nghiên cứu, hỏng thì mua lại". Lên lớp 5, mọi thứ thay đổi. Mẹ cất hết đồ có thể tháo: “Sắp thi lên cấp rồi, đừng phí thời gian vào mấy thứ vô ích". Tiểu Minh phản đối: “Con chỉ muốn biết nó hoạt động thế nào thôi!”. Mẹ kết thúc cuộc nói chuyện bằng một câu: “Biết cái đó thì con có thi đậu trường điểm không?”.

Vì sao trẻ ở các gia đình bình thường đặc biệt dễ gặp nguy cơ?

Gia đình bình thường không có nhiều chi phí cho sai lầm, không dám để con “đi đường vòng”. Từ nhỏ đến lớn, lời khuyên quen thuộc nhất là:“Thi đậu trường tốt thì mới có việc làm tốt, sở thích không nuôi sống được con".

Nhưng não bộ không chờ đợi ai.

Sự phát triển của não phụ thuộc rất lớn vào những kích thích từ môi trường. Nếu trước năm 12 tuổi, đặc biệt là trước 10 tuổi, trẻ chủ yếu trải qua: Tiếp nhận thụ động thay vì khám phá chủ động; Ghi nhớ đáp án thay vì đặt câu hỏi; Theo đuổi “đúng - sai” thay vì thử nghiệm; Né tránh rủi ro thay vì dám mạo hiểm vừa phải. Thì thứ trẻ có được sẽ là một bộ não hiệu quả nhưng cứng nhắc: Giỏi làm bài nhưng sợ bất định; Giỏi sao chép, nhưng ngại sáng tạo; Giỏi thực thi, nhưng yếu tưởng tượng. Và cuối cùng, trở thành một con người dễ bị thuật toán thay thế.

Trách nhiệm của cha mẹ

Trong thời đại mà AI đang dần thay thế các công việc lặp lại, xã hội tương lai cần nhất chính là những năng lực không có đáp án chuẩn: sáng tạo, tư duy phản biện, giải quyết vấn đề phức tạp. Nhiệm vụ của cha mẹ không phải là tối đa hóa điểm số, mà là bảo vệ tài năng bẩm sinh của con.

1. Bảo vệ “thời gian vô ích”

Ý tưởng sáng tạo hiếm khi nảy sinh trong các lớp học thêm căng thẳng, mà thường xuất hiện trong những buổi chiều rảnh rỗi, những khoảnh khắc thả trôi tâm trí. Hãy để lịch trình của con có khoảng trống:ngẩn ngơ, đi dạo, ngồi nhìn mây trôi… miễn là an toàn, hãy để con tự quyết.

2. Trả lại câu hỏi “vì sao” cho trẻ

Khi con hỏi những điều “kỳ lạ”, đừng vội nói “đừng hỏi mấy thứ vô ích”. Hãy thử nói: “Câu hỏi này hay đấy, mình cùng tìm hiểu nhé?” hoặc: “Con nghĩ vì sao lại như vậy?”. Câu trả lời kết thúc sự tò mò, nhưng câu hỏi mở ra cả một thế giới.

3. Định nghĩa lại “thế nào là giỏi”

Trong gia đình, hãy xây dựng hệ giá trị đa chiều: Đặt câu hỏi hay → đáng khen; Thử cách mới dù thất bại → đáng ghi nhận; Giữ quan điểm riêng → đáng tôn trọng. Khi gia đình trở thành vùng đệm cho những chuẩn mực đơn nhất bên ngoài, đứa trẻ mới giữ được sự đa dạng bên trong mình.

Não bộ trước 12 tuổi quyết định con đường sau 12 tuổi.

Người lớn hay nói “đừng để con thua từ vạch xuất phát”. Nhưng vạch xuất phát thực sự không phải là học sớm bao nhiêu mà là con hình thành thói quen tư duy gì, bộ não vận hành theo “hệ điều hành” nào. Một đứa trẻ được khuyến khích khám phá, được cho phép thử sai, được tôn trọng sự tò mò sẽ có một bộ não linh hoạt, sẵn sàng thích nghi. Ngược lại, một đứa trẻ tiểu học chỉ được yêu cầu nghe lời, học thuộc, làm bài có thể trông rất hiệu quả, nhưng lại mong manh trước thay đổi.

Tôi hiểu nỗi khó khăn của các gia đình bình thường. Nguồn lực có hạn, cạnh tranh khốc liệt, mỗi bước đi đều như trên dây. Nhưng ít nhất, chúng ta vẫn có thể tự hỏi mình:

Lớp học thêm tiếp theo có lấy đi nốt thời gian khám phá cuối cùng của con không? Khi con làm chưa tốt nhưng đã nỗ lực, ta khen quá trình hay chỉ nhìn điểm số? Khi con đưa ra ý tưởng “không thực tế”, ta dập tắt hay ngồi xuống hỏi:“Nghe thú vị đấy, con định bắt đầu thế nào?”. Đó có thể chính là những lựa chọn nhỏ, nhưng đủ để giữ lại ánh sáng trong mắt một đứa trẻ.