Bí ẩn rợn người đằng sau hành vi ôm xác con suốt nhiều tháng trời của loài tinh tinh

Năm 2003, giữa những cánh rừng rậm rạp ở Bossou thuộc Guinea, một cảnh tượng đau lòng đã khiến các nhà khoa học phải nhìn nhận lại ranh giới nhận thức của loài vật. Một con tinh tinh mẹ tên là Jire đã mang theo thi thể đứa con một tuổi Jimato của mình suốt 68 ngày ròng rã. 

Bất chấp việc cái xác dần khô quắt lại ngay trước mắt, Jire vẫn kiên trì xua đuổi từng con ruồi, nhẹ nhàng đặt xác con lên cành cây mỗi khi ăn và cẩn thận ôm chặt đứa con bất động vào lòng khi di chuyển qua các tán cây hay băng qua nền rừng.

Đối với bất kỳ sinh vật hoang dã nào, việc mang vác một cái xác không hồn là một gánh nặng thể xác khủng khiếp. Hãy hình dung cuộc sống thường nhật giữa rừng sâu, nơi cá thể phải liên tục tìm kiếm thức ăn, vượt qua những địa hình trắc trở và bám đuổi tốc độ của cả bầy đàn. 

Sức nặng của một con non đã chết làm hạn chế nghiêm trọng khả năng vận động và đòi hỏi một sự tập trung tinh thần không ngừng nghỉ. Thế nhưng, bất chấp những hiểm nguy đe dọa trực tiếp đến mạng sống của bản thân, các bà mẹ tinh tinh và tinh tinh lùn vẫn kiên quyết không chịu buông tay. 

Đáng kinh ngạc hơn, trường hợp của Jire vẫn chưa phải là cá biệt, bởi tại dãy núi Mahale ở Tanzania, các nhà nghiên cứu từng ghi nhận một vượn mẹ mang theo xác con suốt khoảng thời gian lên tới 126 ngày.

Để vén màn bí ẩn này, một nghiên cứu quy mô đã phân tích 83 trường hợp ghi nhận tại 15 cộng đồng tinh tinh và tinh tinh lùn. Kết quả cho thấy hành vi này không hề mang tính ngẫu nhiên mà là một hiện tượng phổ biến, phản ánh cách loài linh trưởng đối diện với sự mất mát. 

Trong đó, nguyên nhân tử vong đóng vai trò then chốt quyết định thời gian ôm xác. Những con non chết vì bệnh tật được mẹ mang theo lâu hơn đáng kể so với những con non bị chính đồng loại sát hại. 

Một căn bệnh hiểm nghèo thường khiến sự sống lụi tàn dần dần, con non mất dần phản xạ một cách chậm chạp, tạo ra ranh giới mờ nhạt khiến người mẹ không thể xác định thời điểm dứt khoát để dừng bản năng chăm sóc. 

Ngược lại, việc lập tức bỏ lại xác con sau một cuộc tấn công bạo lực là phản xạ sinh tồn sống còn, giúp con mẹ nhanh chóng tháo chạy khỏi mối đe dọa từ bầy đàn.

Mối liên kết mẫu tử thâm sâu này được nuôi dưỡng bởi sự bùng nổ của các hormone cùng hàng ngàn tương tác chăm sóc mỗi ngày kể từ khi đứa trẻ chào đời. Khi con non đột ngột chết đi, não bộ và cơ thể của con mẹ không thể đơn giản là tắt đi sợi dây liên kết sinh học ấy chỉ sau một đêm. 

Các dữ liệu so sánh trên nhiều loài linh trưởng khác, từ vượn người lớn, khỉ Cựu thế giới ở châu Phi, châu Á cho đến khỉ Tân thế giới ở Trung và Nam Mỹ, đều khẳng định sự gắn kết sinh học này là yếu tố chi phối thời gian người mẹ giữ lại xác con. 

Khoảng thời gian ấy dài hay ngắn còn tùy thuộc vào độ bền chặt của tình cảm, vốn sống của người mẹ, nguy cơ rủi ro thể chất và tốc độ phân hủy tự nhiên của thi thể.

Liệu những kẻ mang gánh nặng đau thương ấy có thực sự hiểu rằng con mình đã chết? Các nhà quan sát nhận thấy một thực tế rất tinh tế: tinh tinh mẹ đối xử với xác chết khác hẳn một đứa con còn sống. Chúng có thể thản nhiên cầm thi thể bằng một chi duy nhất khi bước đi, hoặc sẵn sàng để những thành viên khác lại gần xem xét - điều tối kỵ đối với một đứa con sơ sinh còn thở. 

Sự thay đổi hành vi này chứng tỏ loài vật nhận biết được một biến cố căn bản đã xảy ra, nhưng điều đó không có nghĩa là chúng thấu suốt khái niệm trừu tượng về cái chết như cách con người nhìn nhận. Bản năng làm mẹ dai dẳng mới chính là động lực lớn nhất giữ chặt đứa con bên mình.

Đáng ngạc nhiên hơn, sự quyến luyến thi thể không chỉ độc quyền ở các bà mẹ. Tại Gombe ở Tanzania, gần một phần tư số trường hợp ghi nhận mang xác con non lại do các thành viên khác trong bầy thực hiện. 

Tại Namibia, một con khỉ đầu chó đực không hề có quan hệ huyết thống đã cưu mang xác một con non chín tuần tuổi suốt hai ngày sau khi con mẹ qua đời. Ở loài tinh tinh lùn hoang dã, các con cái khác cũng chủ động tiến lại gần để chải lông cho cái xác bất động. Phản ứng trước cái chết dường như là một lực hút sinh học nguyên thủy vượt ra ngoài ranh giới linh trưởng. 

Trên cạn, loài voi từng nhiều lần được bắt gặp quay lại chạm vòi vào hài cốt đồng loại và thậm chí chôn cất con non. Dưới đại dương, cá heo liên tục đẩy xác con lên mặt nước, còn con cá voi sát thủ Tahlequah vào năm 2018 từng khiến cả thế giới bàng hoàng khi bơi suốt 17 ngày ròng rã cùng xác con qua 1.000 dặm biển, rồi sau đó lại lặp lại hành động đau đớn này với đứa con thứ hai.

Những phát hiện này đang đặt nền móng cho ngành tử vong học so sánh. Hàng triệu năm trước, khi tổ tiên loài người đối mặt với sự ra đi của một đứa trẻ, họ cũng phải trải qua những cơn sang chấn sinh học và cảm xúc hệt như loài tinh tinh ngày nay. 

Rất lâu trước khi các tập tục tang ma, lễ viếng hay chôn cất ra đời, chính thôi thúc níu giữ thể xác người thân đã tạo nên nền tảng tiến hóa cho nỗi đau buồn của nhân loại. 

Sự khác biệt nằm ở chỗ, loài tinh tinh không cần một nhận thức hoàn chỉnh về cái chết để biểu lộ hành vi này, gợi mở rằng khung nhận thức phức tạp để thấu hiểu tính vĩnh viễn của sự diệt vong chỉ mới xuất hiện trên nhánh tiến hóa của con người sau khi chia tách khỏi tổ tiên chung.