Iran tuyên bố miễn hạn chế qua eo biển Hormuz đối với 4 quốc gia

Iran đã miễn áp dụng hạn chế tại eo biển Hormuz đối với tàu thuyền của Ấn Độ, Trung Quốc, Iraq và Qatar, một nghị sĩ cấp cao nước này cho biết.

“Tàu của những nước này được tự do đi qua, và phía Mỹ cũng sẽ không chặn bắt”, ông Amir Hayat Moqaddam, Phó Chủ nhiệm Ủy ban An ninh Quốc gia và Chính sách Đối ngoại thuộc Quốc hội Iran, nói với Hãng thông tấn Sinh viên Iran (ISNA). 

Iran đã đóng cửa eo biển Hormuz từ khi cuộc chiến với Mỹ và Israel nổ ra vào ngày 28/2. Đến tháng 7, Mỹ tái áp đặt lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng ở miền Nam Iran. Vậy tại sao 4 quốc gia này được phép đi qua tuyến hàng hải chiến lược, và liệu tàu của họ có thực sự được lưu thông tự do trong khi lệnh phong tỏa vẫn còn hiệu lực? 

Theo ông Hayat Moqaddam, Iran sẽ nhận được thuốc men từ Ấn Độ và sự ủng hộ chính trị từ Trung Quốc. Tehran hiện cũng nhận được sự hỗ trợ ngoại giao từ Qatar, quốc gia đang dẫn đầu các nỗ lực trung gian nhằm chấm dứt cuộc chiến giữa Mỹ-Israel và Iran. 

Ông cho biết Iran sẽ thu phí quá cảnh đối với tàu của Ấn Độ và Trung Quốc, trong khi tàu Qatar được miễn phí. Nghị sĩ này không đề cập liệu tàu Iraq có phải trả phí hay không. 

“Những gì nghị sĩ này nói có thể giải thích lý do của chính sách. Nhưng câu hỏi lớn là liệu cơ chế đó có hiệu quả hay không, và nếu có thì hiệu quả đến đâu?”, Rouzbeh Parsi, chuyên gia về Iran và nhà nghiên cứu liên kết tại Đại học Lund, nói với Al Jazeera. 

Ông cho biết Iran đã chịu các lệnh trừng phạt trong thời gian dài, do đó việc trao đổi hàng hóa và thực hiện các thỏa thuận có đi có lại trong thương mại không phải điều mới. 

Điểm khác biệt hiện nay là Tehran đang tìm cách “tạo ra những kẽ hở trong lệnh cấm vận để đưa các hàng hóa và dịch vụ thiết yếu ra vào đất nước”. 

Nader Hashemi, Phó Giáo sư chuyên ngành chính trị Trung Đông tại Đại học Georgetown, nhận định Iran nhiều khả năng thu phí quá cảnh hoặc một tỷ lệ nhất định trên giá trị hàng hóa để cho phép các tàu đi qua mà không bị gây cản trở. 

"Đây là một nước đi khôn ngoan của Tehran vì nhiều lý do”, Wolfgang Pusztai, chuyên gia phân tích an ninh và quốc phòng, cựu tùy viên quốc phòng Áo tại Libya, nói với Al Jazeera.

Theo ông, nếu thành công, chính sách này có thể mang lại nguồn thu đáng kể cho Iran, bởi Trung Quốc hiện là khách hàng mua dầu thô lớn nhất của nước này, chiếm gần 90% tổng lượng dầu xuất khẩu.

Bằng cách đưa Qatar – quốc gia có nhiều khách hàng mua khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) – và Ấn Độ vào diện được miễn hạn chế, Iran cũng tìm cách “làm suy yếu sự ủng hộ” đối với chiến lược của Washington trong cuộc xung đột. Đáng chú ý, Tehran không thu phí quá cảnh đối với tàu Qatar, ông Pusztai nói thêm.

Vì sao eo biển Hormuz quan trọng với 4 quốc gia này?

Cả 4 nước đều phụ thuộc lớn vào eo biển Hormuz đối với hoạt động xuất khẩu. Trong tổng lượng dầu thô 10,23 triệu thùng/ngày từ khu vực Vùng Vịnh đi qua eo biển Hormuz trong tháng 10, khoảng 42% được vận chuyển tới Trung Quốc và 13% tới Ấn Độ, theo Muyu Xu, chuyên gia phân tích dầu thô cấp cao tại công ty dữ liệu Kpler.

“Trung Quốc là quốc gia có khả năng đối đầu với lợi ích của Mỹ lớn nhất. Vấn đề là Bắc Kinh có cho rằng lợi ích đạt được xứng đáng với những tổn thất chính trị tiềm tàng hay không”, ông Parsi nhận định.

Các nền kinh tế châu Á đặc biệt phụ thuộc vào dầu mỏ và khí đốt từ Vùng Vịnh, vốn thường được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Vì vậy, những quốc gia này có nhiều lợi ích để trao đổi nhằm bảo đảm tàu thuyền được lưu thông.

“Đối với Ấn Độ, việc nguồn cung dầu từ Vùng Vịnh bị gián đoạn là một tổn thất lớn. Trong khi đó, nước này là nhà sản xuất dược phẩm lớn, trong đó có những loại thuốc Iran không thể tự sản xuất”, ông Parsi nói. 

Qatar, quốc gia đang làm trung gian hòa giải giữa Washington và Tehran, không vận chuyển LNG qua eo biển Hormuz trong tháng 8, nhưng đã đưa được 1,8 triệu tấn qua tuyến đường này trong tháng 10, theo ông Xu. Lượng dầu thô quá cảnh của Qatar cũng giảm trong cùng kỳ, từ 517.000 thùng/ngày xuống còn 193.000 thùng/ngày.

Ngược lại, lượng dầu của Iraq tăng từ 1,69 triệu thùng/ngày lên 2,65 triệu thùng/ngày. “Ấn Độ và Qatar có quan hệ gần gũi hơn với Washington và cần duy trì mối quan hệ đó, dù cả hai đều cảm thấy thất vọng với ông Trump”, ông Parsi nói.

Ông cũng lưu ý rằng Qatar cần duy trì quan hệ với Iran, bởi đây là quốc gia láng giềng không thể tránh khỏi. “Vì vậy, việc được Iran miễn hạn chế mang lại lợi ích cho cả 4 nước, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn những rủi ro chính trị”, ông Parsi kết luận.