"Chỉ có 2 kiểu người sống sót qua kỷ-nguyên-AI" - lời tiên tri gây tranh cãi của CEO tỷ phú đang trở thành hiện thực thị trường lao động Mỹ

Vế thứ hai - theo cách nói của Alex Karp, lấy cảm hứng từ chính ông - quy tình trạng thần kinh đa dạng như ADHD, tự kỷ, khó đọc thành một "công thức thành công" là một luận điểm cần được phân tích riêng một cách kỹ càng và thận trọng, vì nó chạm đến ranh giới giữa truyền cảm hứng và rập khuôn hóa một nhóm người rất đa dạng. Bài viết này tạm gác lại vế đó để dành cho một bài phân tích khác.

Nhưng vế đầu tiên về thợ lành nghề - hóa ra không phải một tuyên bố cực đoan để gây chú ý. Nó đang khớp chính xác với những gì dữ liệu thị trường lao động Mỹ đang show ra.

Con số đằng sau lời tiên tri

Trong khi các tập đoàn công nghệ lớn liên tục thông báo cắt giảm nhân sự văn phòng với lý do hiệu quả AI, một câu chuyện hoàn toàn ngược lại đang diễn ra ở nhóm nghề thủ công kỹ thuật.

Theo Ian Andrews, Phó Chủ tịch phụ trách quan hệ lao động tại Hiệp hội các nhà thầu điện quốc gia Mỹ (NECA), chia sẻ với CNBC: "Về phía công đoàn, chúng tôi đang mất khoảng 20.000 thợ điện mỗi năm, và chúng tôi có 80.000 vị trí đang trống. Nhu cầu lao động có tay nghề đang ở mức cao nhất mọi thời đại".

Cựu Thị trưởng Chicago Rahm Emanuel, phát biểu tại một cuộc thảo luận về con đường sự nghiệp tại Viện Brookings, nói thẳng: "Có một cuộc sống hiệu quả trong ngành nghề thủ công mà AI không thể phá hủy".

Dữ liệu cụ thể xác nhận điều này không phải cảm tính: lương trung vị hàng năm của thợ điện tại Mỹ đạt 62.350 USD năm 2024, với tốc độ tăng trưởng việc làm dự kiến 9% trong một thập kỷ - nhanh hơn nhiều so với mức trung bình mọi ngành nghề, theo Cục Thống kê Lao động Mỹ (BLS). Dữ liệu mới hơn từ 2025 cho thấy thu nhập trung vị hàng tuần của thợ điện đạt 1.376 USD - cao hơn 14% so với mức trung vị toàn quốc.

Khi thế hệ trẻ bắt đầu thay đổi lựa chọn

Điều đáng chú ý nhất không phải là nhu cầu tuyển dụng - đó là sự thay đổi trong lựa chọn của chính người lao động trẻ.

Đơn đăng ký vào các chương trình học nghề (apprenticeship) đã tăng 70% kể từ năm 2022, theo Andrews. Tại trường Rosedale Technical College - nơi đào tạo công nghệ ô tô, cơ khí diesel, mộc, hàn và các ngành nghề thủ công khác - số lượng ghi danh tăng 36% trong 5 năm qua.

Đây là một sự đảo ngược đáng chú ý so với xu hướng kéo dài gần ba thập kỷ: phụ huynh, giáo viên hướng nghiệp, và văn hóa xã hội nói chung liên tục định hướng học sinh vào con đường đại học 4 năm, khiến ghi danh vào các chương trình dạy nghề sụt giảm mạnh - để lại một đường ống nhân lực mỏng phía sau thế hệ đang nghỉ hưu.

Logic tài chính đằng sau sự thay đổi này khá rõ ràng. Học phí đại học công lập trong tiểu bang trung bình 11.950 USD/năm cho năm học 2025-2026, trong khi trường tư thục 4 năm trung bình 45.000 USD. Ngược lại, một người học nghề bắt đầu kiếm tiền từ cuối tuổi thiếu niên hoặc đầu hai mươi, tốt nghiệp không nợ nần, và đạt mức lương thợ chính (journeyman wage) vào giữa hai mươi tuổi - thường vượt qua thu nhập của một cử nhân đại học trong thập kỷ đầu sự nghiệp, đặc biệt khi tính đến gánh nặng trả nợ học phí.

Vì sao AI tạo ra nhu cầu thay vì xóa bỏ nó?

Có một nghịch lý đáng chú ý về mặt logic: chính làn sóng AI - thứ đang đe dọa hàng loạt công việc văn phòng - lại là một trong những động lực lớn nhất thúc đẩy nhu cầu về thợ lành nghề.

Lý do đơn giản nhưng ít người nghĩ đến: hạ tầng cho AI không tự xây dựng chính nó. Mỗi trung tâm dữ liệu (data center) mới cần hàng dặm dây dẫn điện, hàng megawatt điện năng, và hệ thống làm mát công nghiệp vận hành liên tục - đòi hỏi thợ điện, kỹ thuật viên HVAC (điều hòa không khí), và thợ lắp ống dẫn với số lượng lớn. Một phân tích được trích dẫn cho thấy nhu cầu lao động có tay nghề trong kỷ nguyên AI đang tăng trưởng nhanh gấp khoảng 3 lần so với nhu cầu công việc văn phòng.

Bản chất công việc của thợ lành nghề cũng tạo ra một "hào bảo vệ" tự nhiên trước tự động hóa mà công việc văn phòng không có: tính đa dạng và không thể đoán trước của môi trường vật lý thực tế. Một hệ thống dây điện trong một tòa nhà cũ luôn khác một tòa nhà mới. Một đường ống nước bị rò rỉ luôn nằm ở vị trí khác nhau, sau bức tường khác nhau. AI có thể phân tích lý thuyết vấn đề nằm ở đâu - nhưng một thợ điện phải tự tìm ra hộp nối điện được giấu sau tường và sửa chữa nó bằng chính đôi tay.

Nghiên cứu của Oxford được trích dẫn trong các phân tích thị trường lao động xếp hạng nghề sửa ống nước ở mức rủi ro tự động hóa chỉ 8% - thấp hơn gần như mọi công việc văn phòng.

Bài học quản trị - không chỉ dành cho người chọn nghề

Câu chuyện này không chỉ có giá trị với người đang cân nhắc con đường sự nghiệp cá nhân. Nó chứa một bài học quản trị đáng chú ý cho các nhà lãnh đạo doanh nghiệp, đặc biệt trong ngành xây dựng, sản xuất, và hạ tầng.

Thứ nhất , đây là minh chứng rõ ràng cho một nguyên tắc kinh tế cũ nhưng dễ bị lãng quên trong cơn sốt công nghệ: khi nguồn cung một loại kỹ năng giảm liên tục (do thế hệ cũ nghỉ hưu, thế hệ mới không được đào tạo thay thế) trong khi nhu cầu tăng (do hạ tầng mới cần xây dựng), giá trị của kỹ năng đó tăng vọt - bất kể ngành đó có "công nghệ cao" hay không theo cách hiểu thông thường.

Thứ hai , các doanh nghiệp phụ thuộc vào lao động có tay nghề - xây dựng, sản xuất, vận hành hạ tầng - cần nhìn thấy tín hiệu này sớm để đầu tư vào đào tạo nội bộ, chương trình học việc, và giữ chân thợ lành nghề, thay vì đợi đến khi khủng hoảng thiếu nhân lực trở nên nghiêm trọng hơn. Một số tổ chức tài chính lớn đã bắt đầu đổ vốn trực tiếp vào đào tạo thế hệ thợ lành nghề tiếp theo trong năm 2026 - một tín hiệu hiếm hoi cho thấy giới đầu tư coi đây là sự thiếu hụt mang tính cấu trúc dài hạn, không phải biến động ngắn hạn theo chu kỳ kinh tế.

Câu nói của Alex Karp, dù gây tranh cãi ở phần còn lại, đã đúng ở phần này: trong một thị trường lao động nơi mọi sự chú ý đổ dồn vào rủi ro AI đối với công việc văn phòng, phần lớn mọi người đang bỏ lỡ một câu chuyện hoàn toàn ngược lại đang diễn ra song song.

Với các bậc phụ huynh, người hướng nghiệp, và chính những người trẻ đang cân nhắc con đường sự nghiệp: dữ liệu hiện tại gợi ý rằng việc mặc định coi đại học 4 năm là con đường an toàn duy nhất, trong khi tự động gạt bỏ đào tạo nghề như một lựa chọn "kém hơn", có thể đang bỏ lỡ một trong những cơ hội kinh tế rõ ràng nhất của thập kỷ này.