Cơn ác mộng của vùng Vịnh và hệ luỵ lâu dài

Sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump cảnh báo người Iran rằng “cả một nền văn minh sẽ chết trong đêm nay”, cư dân từ Kuwait đến Abu Dhabi, dù thao thức không ngủ hay tỉnh giấc giữa đêm, đều nghe thấy những hồi còi báo động chói tai, khi hệ thống phòng không tiếp tục đối phó với các tên lửa đang bay tới.

Các chính phủ, thị trường và hàng triệu người dân đã chuẩn bị tinh thần cho khả năng xảy ra một cuộc xung đột không chỉ đe dọa dòng chảy dầu mỏ, mà còn cả nguồn nước và điện - những yếu tố thiết yếu cho đời sống ở vùng Vịnh.

Bình minh lên, họ cảm thấy nhẹ nhõm khi xuất hiện thỏa thuận ngừng bắn kéo dài 2 tuần. Nhưng rồi điều đó lại khiến tất cả băn khoăn: Chiến tranh đã kết thúc chưa, hay chỉ tạm dừng?

Trong mấy ngày qua, thiệt hại xảy ra với đường ống dẫn dầu Đông - Tây của Ả-rập Xê-út, dự thảo nghị quyết do Bahrain kiến nghị lên Liên Hợp Quốc nhằm bảo vệ hoạt động vận tải ở eo biển Hormuz bị Trung Quốc và Nga phủ quyết. Vẫn còn câu hỏi rằng liệu eo biển Hormuz có thực sự mở cửa hay không.

Một câu hỏi lớn được đặt ra: Liệu cuộc chiến này có phải là kịch bản tồi tệ nhất đối với các quốc gia Ả-rập vùng Vịnh?

Khi lệnh ngừng bắn được đưa ra, cả Iran và Mỹ đều tuyên bố chiến thắng.

Tuy nhiên, điều rõ ràng hơn là các quốc gia Ả-rập vùng Vịnh đã trải qua điều mà một quan chức khu vực mô tả là “kịch bản tồi tệ nhất”.

Trong nhiều thập kỷ, những rủi ro chiến lược lớn nhất của khu vực chủ yếu chỉ được bàn luận dưới dạng giả định. Cuộc chiến Iran đã biến nhiều giả định thành hiện thực.

Tính dễ tổn thương của eo biển Hormuz đã bị phơi bày rõ rệt. Việc Iran thể hiện khả năng gây tê liệt tuyến đường huyết mạch năng lượng quan trọng nhất thế giới đã biến eo biển này từ công cụ răn đe mang tính lý thuyết thành điểm đứt gãy địa chính trị thực sự.

Điều tương tự cũng áp dụng với cơ sở hạ tầng năng lượng và dân sự. Cuộc tấn công năm 2019 vào cơ sở xử lý dầu Abqaiq của tập đoàn Saudi Aramco từng được xem là sự kiện ngoại lệ, một đòn đánh phơi bày lỗ hổng phòng không của vùng Vịnh và đặt dấu hỏi về việc liệu Mỹ có can thiệp bảo vệ tài sản năng lượng khu vực hay không.

Thế nhưng trong 6 tuần qua, khu vực đã phải hứng chịu hàng chục vụ tương tự. Các nhà máy hóa dầu, nhà máy lọc dầu, cơ sở xử lý khí, sân bay và cảng biển đều bị tấn công.

Nhiều hệ luỵ trước mắt và lâu dài

Hệ lụy kinh tế đã bắt đầu hiện rõ. Du lịch – nguồn sống của Dubai và là trụ cột trong kế hoạch đa dạng hóa kinh tế của Ả-rập Xê-út và Qatar – bị lung lay. Những kỳ nghỉ ven biển trở nên khó quảng bá sau nhiều tuần còi báo động tên lửa vang lên.

Cuộc chiến cũng đánh mạnh vào tham vọng của vùng Vịnh nhằm trở thành trung tâm trí tuệ nhân tạo và hạ tầng dữ liệu toàn cầu. Các trung tâm dữ liệu và công ty công nghệ đã trở thành mục tiêu trong những tuần qua, khiến các nhà sản xuất chip và công ty điện toán đám mây có thể cân nhắc phương án đặt cơ sở ở Scandinavia, Ireland hay Trung Âu, với chi phí cao hơn nhưng an toàn hơn.

Đáng lo ngại nhất có lẽ là tác động tới con người. Mô hình kinh tế của vùng Vịnh phụ thuộc vào việc thu hút các chuyên gia nước ngoài định cư lâu dài - mua sắm, cho con học trường tư và đầu tư bất động sản, vì thế mới xuất hiện các chương trình “thị thực vàng”.

Nhưng hiện nay, nhiều người đang rời đi. Các nhóm WhatsApp của cộng đồng người nước ngoài và các nền tảng mua bán trực tuyến tràn ngập thông tin “bán tháo trước khi rời đi”. Dù chưa rõ đây có phải là một làn sóng di cư ồ ạt hay không, niềm tin rõ ràng đã bị lung lay.

Cuối cùng, cuộc chiến đã phơi bày hạn chế của thỏa thuận an ninh lâu nay giữa vùng Vịnh và Mỹ: cho phép đặt căn cứ, radar và binh sĩ để đổi lấy sự bảo vệ. Các hệ thống của Mỹ vẫn đóng vai trò quan trọng trong phòng thủ, nhưng mối quan hệ này cũng khiến vùng Vịnh trở thành mục tiêu hàng đầu của Iran.

Không có gì ngạc nhiên khi các quốc gia vùng Vịnh đang tìm cách đa dạng hóa đối tác an ninh – từ hệ thống radar châu Âu đến hợp tác chống UAV với Ukraine. Liệu điều này có mở rộng sang Trung Quốc, Nga hay thậm chí Israel hay không vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ.

Điều rõ ràng là, ngay cả khi lệnh ngừng bắn được duy trì, những giả định từng làm nền tảng cho an ninh, thịnh vượng và sự chắc chắn chiến lược của vùng Vịnh có thể sẽ không còn. Và một khi đã bị phá vỡ, chúng sẽ rất khó để tái thiết.