Con sinh tháng nào thì thiệt thòi nhất khi vào lớp 1? Nghiên cứu chỉ ra sự thật cha mẹ ít để ý

Ở Việt Nam, tuổi vào lớp 1 được tính theo năm sinh chứ không theo ngày cụ thể, trẻ đủ 6 tuổi tính đến hết ngày 31/12 năm tuyển sinh là đủ điều kiện. Điều này đồng nghĩa một đứa trẻ sinh tháng 1 và một đứa trẻ sinh tháng 12 cùng năm sẽ vào lớp 1 chung một năm, dù đứa sinh đầu năm gần như lớn hơn đứa sinh cuối năm đến 11 tháng tuổi. Nghe có vẻ là chi tiết vặt vãnh, nhưng theo nhiều nghiên cứu giáo dục quốc tế, khoảng cách gần một năm tuổi này lại tạo ra ảnh hưởng học tập kéo dài hơn nhiều so với những gì cha mẹ vẫn nghĩ.

"Hiệu ứng tuổi tương đối": Khi lớn hơn vài tháng cũng đã tạo ra khác biệt

Các nhà nghiên cứu gọi hiện tượng này là "hiệu ứng tuổi tương đối" (relative age effect). Hiệu ứng này phản ánh việc trong cùng một lớp học, những em lớn tuổi hơn so với bạn cùng lớp thường có lợi thế nhất định, đặc biệt ở giai đoạn tiểu học và trung học cơ sở, khi vài tháng phát triển thể chất và nhận thức vẫn còn tạo ra khác biệt đáng kể.

Một nghiên cứu sử dụng dữ liệu quy mô lớn tại Anh cho thấy học sinh sinh vào cuối năm học (tức nhỏ tuổi hơn trong lớp) có kết quả kém hơn rõ rệt so với bạn học sinh đầu năm. Khác biệt lớn nhất đến từ chính độ tuổi lúc làm bài kiểm tra, nghĩa là các em nhỏ tuổi hơn thường bị đánh giá dựa trên một bài test được thiết kế cho học sinh lớn tuổi hơn mình. Một nghiên cứu khác tại Trung Quốc, phân tích dữ liệu của hơn 8.500 người trưởng thành tại vùng nông thôn, cũng ghi nhận những người sinh vào các tháng đầu năm (thời điểm gần với việc phải chờ thêm một năm mới đủ tuổi đi học ở một số hệ thống) có khả năng học hết cấp 3 cao hơn đáng kể so với người sinh cuối năm.

Bên cạnh kết quả học tập, nghiên cứu tại Anh cũng ghi nhận trẻ sinh vào cuối chu kỳ tuyển sinh có tỷ lệ gặp khó khăn trong học tập và vấn đề hành vi cao hơn so với các bạn sinh đầu chu kỳ. Lý do không phải vì các em kém năng lực hơn mà đơn giản laf vì đang bị so sánh và đánh giá trong một môi trường được thiết kế trung bình cho những bạn lớn tuổi hơn mình.

Cơ chế phía sau hiệu ứng này không phải vì trẻ sinh cuối năm kém thông minh hơn bẩm sinh, mà đến từ hai yếu tố cộng dồn theo thời gian.

Thứ nhất là ở giai đoạn đầu đi học, trẻ lớn tuổi hơn vài tháng thường có lợi thế tự nhiên về khả năng tập trung, vận động tinh và ngôn ngữ - những kỹ năng vốn phát triển rất nhanh ở độ tuổi 5-6.

Thứ hai, và quan trọng hơn, là hiệu ứng này có xu hướng tự củng cố theo thời gian. Một đứa trẻ được đánh giá là học tốt hơn ngay từ đầu thường nhận được nhiều sự khích lệ, được xếp vào nhóm học khá hơn, dần hình thành sự tự tin học tập, trong khi bạn nhỏ tuổi hơn dễ bị dán nhãn "học chậm hơn" dù chỉ đơn giản là chưa đủ tháng tuổi để bắt kịp.

Vậy cha mẹ có con sinh cuối năm nên làm gì?

Không phải mọi trẻ sinh cuối năm đều gặp bất lợi và hiệu ứng này chỉ là xu hướng thống kê trên số đông, không áp dụng cứng nhắc cho từng trường hợp cụ thể. Tuy nhiên, nếu con thuộc nhóm sinh vào những tháng cuối năm và chuẩn bị vào lớp 1, có vài điều cha mẹ có thể lưu ý.

Trước hết, cha mẹ nên tránh so sánh trực tiếp kết quả học tập của con với các bạn lớn tháng hơn trong lớp ở giai đoạn đầu tiểu học, vì đây là so sánh không thực sự công bằng về mặt phát triển. Thay vào đó, việc chuẩn bị sớm các kỹ năng nền tảng trước khi vào lớp 1 như khả năng ngồi tập trung, làm quen mặt chữ, con số cơ bản... có thể giúp thu hẹp phần nào khoảng cách tự nhiên này.

Nếu con có dấu hiệu đuối hơn hẳn so với bạn cùng lớp trong những tháng đầu, cha mẹ cũng nên trao đổi với giáo viên để hiểu rõ đây là vấn đề về độ tuổi tương đối hay thực sự cần hỗ trợ thêm, tránh vội kết luận con "học kém" chỉ sau vài tháng đầu nhập học.

Điều quan trọng nhất là cha mẹ cần nhận thức được rằng khác biệt ban đầu này thường thu hẹp dần theo thời gian khi trẻ lớn lên, miễn là không bị gắn mác "học chậm" ngay từ những năm đầu. Bởi chính cách trẻ được nhìn nhận trong giai đoạn này mới là yếu tố quyết định lâu dài, nhiều hơn cả bản thân vài tháng tuổi chênh lệch.

Theo Journal of the Royal Statistical Society, Springer