Rẻ hơn khoai lang, bổ hơn khoai môn: Mùa đông ăn thường xuyên, vừa bổ phế, kiện tỳ vừa nhuận tràng!

Sau khi bước vào mùa đông, nhiệt độ giảm mạnh, thời tiết liên tục hanh khô khiến nhiều người dễ gặp các vấn đề sức khỏe. Không ít người thường xuyên bị ho khan, hụt hơi, chỉ vận động nhẹ cũng đã thở dốc; tỳ vị yếu, chán ăn, ăn một chút đã đầy bụng, khó tiêu. Bên cạnh đó, tình trạng phân khô cứng, táo bón cũng khiến cơ thể luôn cảm thấy khó chịu, sắc mặt ngày càng kém.

Mùa đông, nhiều người chỉ biết ăn khoai lang, khoai môn để bồi bổ mà không biết rằng củ mài (hay còn gọi là khoai mài) cũng là một nguyên liệu quen thuộc, có giá trị dinh dưỡng và được sử dụng trong ẩm thực lẫn y học cổ truyền. Theo trang tin Sohu (Trung Quốc), củ mài có giá rẻ hơn khoai lang nhưng lại giàu dinh dưỡng hơn khoai môn, do đó, là một lựa chọn đáng để thêm vào chế độ ăn hằng ngày.

Củ mài được trồng ở đâu tại Việt Nam?

Củ mài (Dioscorea persimilis) là cây dây leo thuộc họ Củ nâu, mọc tự nhiên ở nhiều khu vực rừng núi tại Việt Nam, đặc biệt ở miền Bắc và miền Trung. Củ thường mọc sâu dưới đất, có thể dài tới khoảng 1 m, phần ruột màu trắng, chứa nhiều tinh bột. Từ lâu, người dân ở các vùng núi đã thu hái củ mài làm thực phẩm; loại củ này cũng được sử dụng để chế biến thành dược liệu hoài sơn.

Một địa danh gắn với cây củ mài là Chùa Hương, thuộc khu vực xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội. Nghiên cứu đăng trên Tạp chí Khoa học Nông nghiệp Việt Nam năm 2025 cho biết củ mài là cây đặc sản của địa phương, có giá trị kinh tế và dược liệu. Tuy nhiên, việc phát triển cây trồng tại đây vẫn còn nhỏ lẻ, nguồn nguyên liệu chủ yếu dựa vào khai thác tự nhiên. Nghiên cứu cũng đặt ra định hướng bảo tồn nguồn gen và phát triển vùng trồng để phục vụ sản xuất dược liệu, thực phẩm.

Củ mài có thể được chế biến thành nhiều món ăn khác nhau. Dưới đây là 4 gợi ý đơn giản để bạn tham khảo trong mùa lạnh.

Củ mài hấp táo đỏ

Nguyên liệu: Củ mài, táo đỏ và một chút đường trắng.

Cách làm: Củ mài gọt vỏ, rửa sạch, cắt khúc; táo đỏ bỏ hạt, cắt nhỏ. Xếp hai nguyên liệu vào đĩa, rắc một chút đường rồi hấp khoảng 15 phút đến khi củ mài chín mềm.

Tác dụng dưỡng sinh

Củ mài sau khi hấp chín có vị mềm dẻo, được cho là có tác dụng bồi bổ phế khí, cải thiện tình trạng ho khan, hụt hơi do phế khí suy yếu khi bước vào mùa đông. Đồng thời, loại củ này còn giúp kiện tỳ, hòa vị, hỗ trợ điều hòa chức năng tiêu hóa.

Táo đỏ có tác dụng bổ khí, dưỡng huyết, làm ấm và bồi bổ cơ thể. Khi kết hợp với củ mài, hai nguyên liệu hỗ trợ lẫn nhau. Món ăn mềm, dễ tiêu hóa, phù hợp với cả người già và trẻ nhỏ. Theo quan niệm dưỡng sinh, ăn thường xuyên có thể giúp bồi bổ phế khí, tăng cường chức năng tỳ vị, cải thiện tình trạng cơ thể suy nhược, khô hanh trong mùa thu đông.

Cháo củ mài, hạt kê

Nguyên liệu: Hạt kê, củ mài và nước lọc.

Cách làm: Kê vo sạch, ngâm khoảng 10 phút. Củ mài gọt vỏ, rửa sạch, thái hạt lựu. Đun sôi kê với nước, ninh nhỏ lửa khoảng 15 phút rồi thêm củ mài, tiếp tục nấu thêm 15 phút đến khi cháo sánh và củ mềm.

Tác dụng dưỡng sinh

Kê được xem là thực phẩm tự nhiên có tác dụng kiện tỳ, dưỡng vị, làm ấm và bồi bổ tỳ vị, hỗ trợ cải thiện tình trạng tỳ vị hư hàn, chán ăn thường gặp trong mùa thu đông. Củ mài có tác dụng bổ phế, kiện tỳ, nhuận tràng, giúp chăm sóc cả tỳ vị và phế khí.

Ăn một bát cháo vào buổi sáng hoặc tối trong mùa thu đông là cách bổ sung dinh dưỡng nhẹ nhàng. Món cháo được cho là có thể giúp cải thiện tình trạng tỳ vị suy yếu, tích thức ăn gây đầy bụng, đồng thời bồi bổ phế khí và làm dịu cơn ho khan trong mùa hanh khô. Ngoài ra, món ăn còn giúp làm ẩm đường ruột, hỗ trợ đại tiện thuận lợi.

Bánh kếp củ mài

Nguyên liệu: Củ mài, bột mì, trứng gà, nước lọc và một chút đường trắng.

Cách làm: Củ mài hấp chín, nghiền nhuyễn rồi trộn với bột mì, trứng gà, một chút nước và đường. Khuấy thành hỗn hợp bột mịn, sau đó múc từng phần vào chảo chống dính, chiên nhỏ lửa đến khi hai mặt bánh vàng đều.

Tác dụng dưỡng sinh

Theo quan niệm dưỡng sinh, củ mài sau khi chế biến thành bánh có tác dụng làm ấm và bồi bổ tỳ vị, nhẹ nhàng nuôi dưỡng dương khí của tỳ vị, giúp xua tan cảm giác lạnh ở đường tiêu hóa trong mùa đông. Món bánh vẫn giữ được các thành phần dinh dưỡng được cho là có lợi cho phổi và đường ruột của củ.

Bánh có kết cấu mềm dẻo, vị ngọt nhẹ, dễ tiêu hóa và không gây tích trệ thức ăn. Đây là món ăn phụ hoặc bữa sáng phù hợp trong mùa thu đông.

Củ mài sốt mật đường

Nguyên liệu: Củ mài, đường phèn và nước lọc.

Cách làm: Củ mài gọt vỏ, rửa sạch, cắt khúc rồi chần qua nước sôi khoảng 2 phút. Đun tan đường phèn với một chút nước, cho củ mài vào nấu nhỏ lửa khoảng 5 phút để thấm vị ngọt. Cuối cùng tăng lửa nhẹ cho nước sốt sánh lại.

Tác dụng dưỡng sinh

Củ mài sốt mật đường có vị ngọt thanh, mềm dịu, được cho là có tác dụng làm ẩm phổi, giúp cải thiện tình trạng khô ngứa họng, ho do phế khí suy yếu khi thời tiết chuyển sang mùa đông, đồng thời bồi bổ phế khí.

Món ăn còn được cho là có tác dụng kiện tỳ, dưỡng vị, sinh tân dịch và làm dịu tình trạng khô hanh, hỗ trợ điều hòa đường tiêu hóa. Thường xuyên sử dụng trong mùa thu đông khô hanh được cho là vừa giúp nuôi dưỡng phổi, bảo vệ đường hô hấp, vừa chăm sóc tỳ vị và làm ẩm đường ruột.