Giáo sư 35 năm phẫu thuật tim mạch lồng ngực kể về ca bệnh nhớ đời: “Đồng nghiệp nước ngoài phải ngạc nhiên về khả năng xử trí tình huống của bác sĩ Việt Nam”

Chúng tôi gặp GS.TS.BS Đoàn Quốc Hưng tại phòng làm việc của anh ở Bệnh viện Vinmec Ocean Park 2. Vừa bước vào, tất cả bị thu hút bởi tấm hình có nước ảnh khá cũ được treo cao trên bức tường sau bàn làm việc.

Chia sẻ về tấm ảnh này, bác sĩ Hưng cho biết đây chính là khoảnh khắc anh được cố PGS.VS.BS Tôn Thất Bách - con trai của cố GS.BS Tôn Thất Tùng trao bằng tốt nghiệp bác sĩ nội trú ngoại khoa tại Đại học Y Hà Nội vào tháng 9/1995. Nhắc đến người Thầy đáng kính của mình, anh dùng 2 chữ “Thầy ruột”. Không chỉ là người hướng dẫn luận văn tốt nghiệp bác sĩ nội trú, luận án tiến sĩ, Thầy còn chịu trách nhiệm cho ca mổ tim đầu tiên do anh trực tiếp phẫu thuật.

“Dù chuyển công tác đến bất kỳ đâu, tôi luôn mang theo tấm ảnh này và treo ở vị trí trang trọng. Đó là cách giúp tôi hiểu rằng Thầy luôn dõi theo mình để bản thân có động lực phát triển”, anh chia sẻ.

Với động lực đó, trong suốt 35 năm qua, bác sĩ Đoàn Quốc Hưng đã có những đóng góp bền bỉ trong công tác chữa bệnh cứu người, phát triển chuyên môn và đào tạo nhiều thế hệ bác sĩ trẻ nói chung và chuyên ngành tim mạch lồng ngực nói riêng. Mục đích là tạo dựng nền tảng vững chắc, góp phần đưa ngoại khoa Tim mạch Việt Nam trở thành điểm sáng trong khu vực.

Bác sĩ đã tham gia hàng nghìn ca phẫu thuật. Ca bệnh nào khiến bác sĩ khó quên?

Đó là ca bệnh diễn ra vào khoảng năm 1995-1996. Khi ấy, tôi làm bác sĩ tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức. Hôm đó, nam thanh niên 18 tuổi nhập viện trong tình trạng nhợt trắng. Máu của người bệnh thấm đẫm quần áo do bị đâm vào gốc đùi, tim đập rời rạc.

Trước tình huống đó, toàn bộ ê-kíp trực không có thời gian suy nghĩ gì khác ngoài việc nhanh nhất có thể đưa người bệnh vào phòng phẫu thuật.

Chúng tôi bế thốc người bệnh lên cáng, chạy thật nhanh để đưa người bệnh từ cổng vào đến phòng mổ ở trung tâm bệnh viện. Trên suốt quãng đường đó, mỗi người một việc: người ép tim, người bóp bóng oxy, người giữ người bệnh, người đẩy cáng… Tất cả phối hợp trong tình trạng khẩn cấp.

Khi đưa được người bệnh vào phòng mổ, chúng tôi chỉ kịp lấy máu gửi xét nghiệm cơ bản rồi tiến hành phẫu thuật ngay. Không có thời gian chờ xét nghiệm.

Khi vào phòng phẫu thuật, chúng tôi xác định vết đâm làm tổn thương động mạch chậu. Bạn tưởng tượng động mạch chậu to bằng ngón tay người. Nếu bị đâm thủng, máu chảy ra không khác gì mở van xả nước.

Khi đó, ê-kíp nhanh chóng tiến hành gây mê và xử lý tổn thương trong điều kiện khẩn cấp. Sau 15-30 phút, chúng tôi đã cầm được máu, khâu được động mạch, tĩnh mạch, hồi sức tích cực. Tim của người bệnh đập trở lại và bắt đầu được truyền máu, truyền dịch.

Tuy nhiên đến cuối ca mổ, phòng xét nghiệm báo: Người bệnh dương tính với HIV. Nhận thông tin này, chúng tôi như đứng tim. Điều đó đồng nghĩa hơn 10 người của ekip cấp cứu phòng khám, ca mổ đứng trước nguy cơ bị phơi nhiễm.

Trước đó, khi tiếp nhận người bệnh, không ai nghĩ đến việc bảo vệ bản thân. Tất cả chỉ tập trung vào việc cứu người. Nhiều thao tác được thực hiện trong điều kiện không kịp trang bị đầy đủ bảo hộ. Không ai biết rõ trong quá trình cấp cứu và phẫu thuật, nhân viên y tế nào có thể đã bị máu, dịch của người bệnh bắn vào mắt, tiếp xúc qua vết xước trên da.

Lúc đó, với vai trò là trưởng ê-kíp mổ, tôi phải giữ bình tĩnh. Ngay sau đó, chúng tôi tiến hành rà soát lại toàn bộ quá trình để xác định những người có nguy cơ phơi nhiễm, báo cáo và thực hiện các biện pháp dự phòng theo quy trình.

Sau khi thực hiện đầy đủ các quy trình theo dõi và xét nghiệm, may mắn không có bất kỳ cán bộ y tế nào bị lây nhiễm.

Đây là một trong những ca bệnh mà tôi không thể quên trong suốt cuộc đời làm nghề. Bởi mức độ nguy hiểm mà đội ngũ y tế phải đối diện, cũng như áp lực trong việc cứu người.

Sau khi thực hiện ca bệnh trên, bác sĩ rút ra được kinh nghiệm gì trong cách tiếp cận những trường hợp tương tự?

Có một điều tôi cho là bất biến: Dù người bệnh nhập viện trong tình trạng như cậu thanh niên 18 tuổi kia, thậm chí là nặng hơn thì nguyên tắc vẫn không thay đổi. Đó là bằng mọi cách phải cố gắng tối đa cứu được người bệnh.

Tuy nhiên, cứu người bệnh như thế nào để đảm bảo sự an toàn cho nhân viên y tế thì sau ca đó ê-kíp mổ đã báo cáo với Ban Giám đốc.

Bởi vì, để cứu một người bệnh mà có hơn 10 nhân viên y tế đứng trước nguy cơ phơi nhiễm, lây bệnh thì đó phải là điều cần tránh. Bác sĩ, điều dưỡng phải đủ sức khỏe để không chỉ chữa cho một người mà cần tiếp tục cứu chữa cho hàng trăm người bệnh khác.

Ở các nước phát triển, chúng ta có thể thấy, dù người bệnh ở tình trạng nào thì khi tiếp nhận, đội ngũ y tế luôn có sẵn các phương tiện dự phòng như áo bảo hộ, găng tay, kính bảo vệ… Họ có thể mặc đồ bảo hộ chỉ trong vài giây. Bác sĩ không thể biết trước người bệnh có nguy cơ lây nhiễm hay không. Nên dù máu có bắn ra hay người bệnh có nguy cơ lây nhiễm, nhân viên y tế vẫn được bảo vệ tối đa.

Tất nhiên, vào những năm đó, điều kiện y tế của Việt Nam rất khó khăn. Không phải lúc nào chúng ta cũng có sẵn găng tay, kính bảo hộ hay các phương tiện bảo vệ như hiện nay.

Tuy nhiên, sau trường hợp trên, việc cứu người bệnh, kết hợp với bảo vệ cán bộ y tế bằng phương tiện bảo hộ được thực hiện với quy trình chặt chẽ hơn. Sau này không chỉ Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức mà nhiều bệnh viện khác, cũng như Bộ Y tế, đã dần hoàn thiện quy trình và trang thiết bị để bảo vệ nhân viên y tế tốt hơn.

Ngoài hiểm nguy đó, trong phòng mổ, bác sĩ còn đối diện với những áp lực nào?

Sứ mệnh khám bệnh cứu người vốn dĩ đã nặng nề hơn so với nhiều ngành nghề khác. Nếu xem các bộ phim nước ngoài, bạn thường thấy FBI hay CIA đều sử dụng áo giáp chống đạn, chủ yếu bảo vệ vùng ngực. Bởi nếu tổn thương ở tay, chân, bạn vẫn có thể xử lý, thậm chí thay thế. Tổn thương ở tim hoặc phổi thì hoàn toàn khác. Bởi đây là các cơ quan quyết định sự sống còn của một con người.

Chính vì vậy, các bệnh lý về tim mạch không chỉ phức tạp mà còn diễn biến rất nhanh. Không ai có thể ngừng thở trong 5-10 phút, cũng không có quả tim nào ngừng hoạt động trong thời gian đó mà vẫn đảm bảo sự sống.

Vì thế, việc đưa ra quyết định trở nên cấp bách hơn rất nhiều đối với bác sĩ tim mạch trong phòng phẫu thuật. Có những thời điểm, chỉ trong vài phút - giây, bác sĩ phải đưa ra quyết định: cắt hay không cắt, khâu hay không khâu, tiếp tục hay dừng lại.

Việc phải đưa ra quyết định nhanh đã là một áp lực, nhưng quan trọng hơn là không được phép sai. Điều này không có nghĩa là các chuyên ngành khác được phép sai. Bởi trong y khoa, không ai được quyền đưa ra quyết định sai.

Tuy nhiên, ở một số lĩnh vực, lỗi sai vẫn có thời gian để điều chỉnh. Còn với tim mạch, nhiều khi bác sĩ không có cơ hội sửa sai. Bởi mọi chuyện diễn biến xảy ra quá nhanh.

Dù đã mổ hàng nghìn, hàng vạn ca, mỗi khi bước vào phòng phẫu thuật vẫn luôn là thử thách mới, chứ không phải là việc lặp lại đơn thuần. Không có chuyện đã làm quen thì sẽ không còn rủi ro. Rủi ro luôn tồn tại, chỉ là dưới những hình thức khác nhau.

Và dù có chuẩn bị kỹ lưỡng đến đâu, bác sĩ cũng không thể lường trước hết những bất trắc có thể xảy ra. Không một bác sĩ nào dám khẳng định với người bệnh rằng ca mổ sẽ thành công 100%. Mong muốn đạt kết quả tốt nhất là điều chắc chắn, nhưng khẳng định tuyệt đối thì không bao giờ có. Đó là sự thận trọng cần thiết của tất cả các bác sĩ phẫu thuật, đặc biệt là trong lĩnh vực tim mạch.

Hiện nay, sự hỗ trợ hệ thống trang thiết bị y tế hiện đại có ý nghĩa như thế nào trong việc giảm áp lực cho bác sĩ?

Tất nhiên, với những bác sĩ được đào tạo bài bản, có sự hỗ trợ tốt từ ekip và hệ thống trang thiết bị hiện đại, áp lực và rủi ro có thể giảm bớt.

Trước đây, trong nhiều tình huống, bác sĩ buộc phải dựa hoàn toàn vào kinh nghiệm và đôi bàn tay. Hiện nay, các công cụ hiện đại đã hỗ trợ chúng tôi có thêm cơ sở để tự tin hơn trong việc lựa chọn phương án xử lý.

Tuy nhiên, những hỗ trợ đó không thể thay thế hoàn toàn vai trò của người bác sĩ. Không có máy móc hay con số nào có thể tin tưởng tuyệt đối. Bởi cùng một thông tin, cùng một triệu chứng, nhưng trên mỗi người bệnh, nó lại có ý nghĩa khác nhau.

Chính vì vậy, để có thể đưa ra quyết định chính xác trong những thời điểm then chốt, bác sĩ buộc phải học tập không ngừng. Trong ngành y, việc học chỉ dừng khi không cầm dao mổ hay tham gia khám chữa bệnh, nghiên cứu và giảng dạy.

Theo đánh giá của bác sĩ, trình độ phẫu thuật tim mạch của bác sĩ Việt Nam có điểm gì mạnh hơn so với các nước khác?

Bác sĩ ở Việt Nam có một đặc thù là khối lượng công việc rất lớn. Mỗi ngày, bác sĩ có thể mổ đến 5-6 ca. Khi ca mổ trước chưa kết thúc, phòng cấp cứu đã báo có người bệnh tiếp đang chờ.

Khi tôi kể câu chuyện này, nhiều đồng nghiệp quốc tế cũng phải ngạc nhiên và đặt câu hỏi tại sao có thể làm việc với cường độ cao như thế.

Thực tế bác sĩ hoàn toàn không muốn làm điều này. Do nhu cầu của người bệnh quá lớn, chúng tôi buộc phải xoay sở để đáp ứng.

Nhờ môi trường đó đã rèn luyện cho bác sĩ Việt Nam khả năng xử lý tình huống rất nhanh và linh hoạt. Đồng thời bác sĩ của chúng ta có nhiều kinh nghiệm hơn trong việc tiếp xúc với đủ triệu chứng bệnh khác nhau, bởi số lượng người bệnh lớn.

Năm 2003, tôi sang Bệnh viện Changun Memorial (Đài Loan, Trung Quốc) để học tập về phẫu thuật lồng ngực và phẫu thuật tim người lớn. Thời điểm đó, bệnh viện này tiếp nhận một ca vết thương tim. Các bác sĩ đánh giá đây là trường hợp rất đặc biệt, bởi 10 năm bệnh viện mới mới gặp 1 lần.

Được tham gia buổi thảo luận về ca bệnh này, tôi chia sẻ rằng tại nói chung Việt Nam và bệnh viện Việt Đức nói riêng có không ít những ca chấn thương - vết thương tim. Nhiều ca trong số đó được bác sĩ xử lý thành công. Thậm chí, những ca nhập viện trong tình trạng gần như ngừng thở, ngừng tim nhưng vẫn được các bệnh viện xử lý kịp thời và cứu sống.

Điều đó khiến các đồng nghiệp quốc tế phải đánh giá cao khả năng xử trí tình huống của bác sĩ Việt Nam.

Hiện nay, các bác sĩ tim mạch Việt Nam cũng cập nhật rất tốt các kỹ thuật điều trị tiên tiến bệnh lý tim mạch lồng ngực như can thiệp nội mạch mạch máu, phẫu thuật ít xâm lấn, phẫu thuật robot…

Từ những thực tế như vậy, có thể thấy Việt Nam đang dần trở thành một điểm đến trong hợp tác và trao đổi chuyên môn y khoa quốc tế. Đây vừa là cơ hội, vừa là động lực để chúng tiếp tục nâng cao chất lượng chuyên môn và hội nhập sâu hơn với y học thế giới.

Vào tháng 11/2025 vừa qua, bác sĩ được Chủ tịch nước trao tặng Huân chương Lao động hạng Nhì. Phần thưởng này có ý nghĩa nghĩa gì?

Đối với tôi, phần thưởng này là sự ghi nhận của Đảng và Nhà nước cho cả một quá trình công tác kéo dài hơn 3 thập kỷ. Tuy nhiên, tôi cũng như rất nhiều cán bộ y tế, thầy cô giáo khác có những đóng góp tương tự cho y học: Không ai đặt ra mục tiêu phấn đấu, nỗ lực trong nhiều năm để đạt được những danh hiệu hay thành tích.

Bởi hạnh phúc lớn nhất của người thầy thuốc chúng tôi không phải là phần thưởng hay danh hiệu, mà là chứng kiến người bệnh hồi phục, và thấy các bác sĩ trẻ trưởng thành, tự tin tiếp bước tiếp sứ mệnh cứu người.

Tôi đặt đích đến làm thế nào để mỗi ngày trôi qua, mỗi tuần trôi qua, mình làm được nhiều điều tốt hơn, điều vui hơn. Và cứ như vậy, ngày hôm nay lại phấn đấu để ngày mai tốt hơn, tuần này nỗ lực để tuần sau có thể cống hiến nhiều hơn.

Từ cách nghĩ đó, tôi quyết định chuyển từ hệ thống y tế công lập sang hệ thống y tế ngoài công lập, tại Vinmec. Khi ấy, tôi vẫn đang làm tốt công việc của mình, nhưng luôn tự hỏi liệu có thể làm được nhiều hơn, đóng góp được nhiều hơn cho đất nước, cho ngành y tế không. Và tôi kỳ vọng trong một môi trường mới, với điều kiện và cơ hội khác, mình có thể phát huy tốt hơn nữa những gì trước đây đã làm, đồng thời tạo thêm những giá trị mới.

Từ khi chuyển sang hệ thống y tế tư nhân và đảm nhiệm vị trí Giám đốc Bệnh viện Vinmec Ocean Park 2, bác sĩ kỳ vọng sẽ làm được điều gì?

Chúng tôi luôn xác định mọi việc đều phải hướng đến người bệnh. Bên cạnh đội ngũ bác sĩ giỏi, hệ thống y tế Vinmec xác định đầu tư mạnh vào công nghệ và thiết bị y tế hiện đại. Bệnh viện Vinmec Ocean Park 2 không phải là trường hợp ngoại lệ.

Tuy nhiên, đây chưa phải mục tiêu cuối cùng. Hiện hệ thống y tế Vinmec nói chung và Bệnh viện Vinmec Ocean Park 2 nói riêng đang hướng tới mô hình chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Khu vực Vinhomes Ocean Park có mật độ cư dân lớn, mô hình bệnh tật đa dạng. Nếu chỉ dừng lại ở việc xây dựng bệnh viện và chờ người bệnh đến khi ốm đau thì không khác nhiều so với trước đây.

Điểm khác biệt là xây dựng một hệ thống kết nối và quản lý sức khỏe cho cộng đồng cư dân trong khu đô thị và mở rộng ra phía Đông Hà Nội, Hưng Yên và các khu vực lân cận. Tức là chúng tôi muốn đưa dịch vụ y tế ra ngoài “bức tường” bệnh viện, thông qua các bác sĩ gia đình và tổ chăm sóc sức khỏe tại cơ sở.

Khi tiếp cận người dân từ sớm, ngay cả khi họ chưa phải là người bệnh, bác sĩ có thể tư vấn, theo dõi và giúp phòng ngừa bệnh tật.

Để làm được điều đó, chúng tôi đang kết hợp nhân lực, trang thiết bị và đặc biệt là công nghệ trong việc thu thập, theo dõi và quản lý dữ liệu sức khỏe. Đây cũng là lý do cần một mô hình bệnh viện khác, không chỉ gói gọn trong không gian bệnh viện.

Đây không chỉ là kỳ vọng của Bệnh viện Vinmec Ocean Park 2, mà còn là mục tiêu chung của toàn hệ thống Y tế Vinmec trong việc định hình một cách tiếp cận mới về chăm sóc sức khỏe.

Vừa tham gia phẫu thuật, vừa nghiên cứu, giảng dạy, với bác sĩ, vai trò nào thử thách nhất?

Các vai trò này thực chất không tách rời mà bổ trợ cho nhau nên không có cái nào khó hay dễ hơn. Một bác sĩ chỉ biết mổ tốt đã rất quý, nhưng như thế vẫn chưa trọn vẹn ý nghĩa của chữ “Thầy”.

Chữ “Thầy” bao gồm: thầy thuốc, tức là khám chữa bệnh; thầy thì phải có trò, tức làm công tác đào tạo; thầy thì phải có sản phẩm để lại cho đời sau, tức là làm nghiên cứu.

Để làm tròn tất cả các vai trò trên, người bác sĩ cần có đủ 4 năng lực.

Thứ nhất là năng lực cống hiến - tức là dồn toàn bộ trí tuệ, kỹ năng và cả sức lực để khám chữa bệnh cho người bệnh.

Thứ hai là năng lực cho đi, thể hiện qua công tác giảng dạy. Một bác sĩ mổ giỏi đến đâu nhưng không truyền lại được cho thế hệ sau thì những kỹ năng, kinh nghiệm sẽ mất đi khi người đó dừng làm nghề.

Thứ ba là năng lực để lại, chính là nghiên cứu khoa học. Đó có thể là một công trình, một bài báo, một cuốn sách hay thậm chí là một phương pháp điều trị. Những giá trị này giúp tri thức không dừng lại ở một cá nhân mà lan tỏa ra cộng đồng.

Và cuối cùng là năng lực học tập suốt đời. Chính việc học không ngừng này sẽ giúp cho bác sĩ tự hoàn thiện bản thân trong công việc và cuộc sống.

Trong quá trình truyền nghề, bác sĩ thường chia sẻ kinh nghiệm gì giúp thế hệ kế cận có thể đứng vững trong phòng mổ?

Để làm tốt nghề bác sĩ nói chung, không riêng gì ngoại khoa, tôi luôn nhắc học trò của mình là phải có sức khoẻ và kiến chức chuyên môn. Đây là điều kiện cần để người bác sĩ thực hiện tốt những việc khác.

Còn điều kiện đủ là bác sĩ phải có y đức. Hiểu đơn giản đó chính là sự thấu cảm của bạn với người bệnh. Nói thì dễ, nhưng làm được lại rất khó.

Tuy nhiên, với cá nhân tôi, khi hướng dẫn và đồng hành cùng học trò, tôi thường nói một điều rất đơn giản: Đứng trước người bệnh, hãy coi họ như người nhà của mình. Nếu là người thân của mình, mình sẽ xử lý thế nào, thì với người bệnh cũng làm như vậy.

Ví dụ, mỗi buổi sáng bác sĩ phải đi buồng trước khi giao ban hay lên phòng mổ. Dù có vội đến đâu, khi kiểm tra vết mổ cho người bệnh, bác sĩ vẫn phải làm một cách từ tốn: một tay bóc băng, tay còn lại đặt nhẹ lên da cạnh chỗ băng đang bóc để giảm đau cho người bệnh.

Nếu chỉ cầm mép băng rồi kéo ra, người bệnh sẽ cảm thấy đau nhiều hơn. Nếu đó là người thân của mình, chắc chắn mình sẽ không làm như vậy.

Hay khi bác sĩ đứng trước một ca bệnh còn đang chưa rõ nên mổ hay hoãn lại thì hãy nghĩ nếu đó là người nhà mình, mình sẽ làm gì? Đó chính là y đức.

Cảm ơn bác sĩ đã chia sẻ!