Giật mình né xa khi có ai đó bất ngờ chạm vào người: Đó là dấu hiệu tâm lý gì?

Tiếp xúc vật lý là một trong những hình thức giao tiếp cơ bản và lâu đời nhất của con người. Một cái bắt tay, vỗ vai hay chạm nhẹ có thể mang ý nghĩa thân thiện, an ủi hoặc kết nối. Tuy nhiên, trong đời sống hiện đại, không ít người lại cảm thấy khó chịu, thậm chí phản xạ né tránh khi bị người khác - đặc biệt là người không thân - động chạm vào cơ thể.

Vì sao lại có hiện tượng này? Câu trả lời không đơn giản nằm ở một vài nguyên nhân, mà là sự giao thoa của nhiều yếu tố tâm lý, văn hóa và sức khỏe.

Không gian cá nhân và phản xạ bảo vệ bản năng

Mỗi người đều sở hữu một “không gian cá nhân” vô hình - vùng an toàn quanh cơ thể giúp họ cảm thấy được kiểm soát và an tâm. Khi một người không đủ thân quen bất ngờ xâm nhập không gian đó bằng tiếp xúc vật lý, não bộ sẽ lập tức kích hoạt cơ chế cảnh giác. Phản ứng né người, giật mình hay co rút diễn ra gần như vô thức, trước cả khi lý trí kịp phân tích tình huống.

Đây là phản xạ mang tính sinh tồn, không phải biểu hiện của sự khó tính hay thiếu thiện chí. Với người thân, não bộ đã quen thuộc và “xác nhận an toàn”, nên tiếp xúc không gây căng thẳng. Ngược lại, với người lạ hoặc mối quan hệ chưa đủ gần, cơ thể ưu tiên tránh rủi ro trước tiên.

Góc nhìn tâm lý: Khi niềm tin chưa được thiết lập

Ở tầng sâu hơn, sự khó chịu khi bị chạm vào thường liên quan trực tiếp đến yếu tố niềm tin. Trong tâm lý học, tiếp xúc cơ thể chỉ thực sự được tiếp nhận khi người trong cuộc cảm thấy an toàn về mặt tinh thần. Điều này đặc biệt đúng với những người từng trải qua sang chấn như tổn thương thể chất, bị xâm phạm ranh giới cá nhân, quấy rối hoặc tấn công tình dục.

Với những trường hợp này, chỉ một cái chạm bất ngờ cũng có thể gợi lại cảm giác bất an, khiến cơ thể phản ứng mạnh hơn mức bình thường. Đáng chú ý, ngay cả khi lý trí hiểu rằng người đối diện không có ý xấu, cơ thể vẫn có thể “đi trước một bước”, phản xạ né tránh để tự bảo vệ.

Ngoài ra, những người hướng nội, nhạy cảm hoặc quen kiểm soát tốt không gian riêng tư cũng thường có ngưỡng chịu đựng thấp hơn với tiếp xúc vật lý không báo trước.

Góc nhìn văn hóa: Mỗi xã hội một chuẩn mực tiếp xúc

Thái độ đối với tiếp xúc cơ thể chịu ảnh hưởng rõ rệt từ văn hóa và môi trường sống. Trong một số nền văn hóa, việc chạm vào nhau - ôm, khoác vai, bắt tay lâu – được xem là biểu hiện của sự thân thiện và cởi mở. Ngược lại, ở nhiều xã hội khác, tiếp xúc thân thể chỉ phù hợp khi mối quan hệ đã đủ thân thiết, thậm chí bị coi là bất lịch sự nếu vượt quá giới hạn.

Những người lớn lên trong môi trường ít tiếp xúc cơ thể thường cảm thấy không thoải mái khi bị chạm vào đột ngột, dù không hề có ác cảm với người đối diện. Khi một hành vi “đi nhanh hơn mối quan hệ”, phản ứng né xảy ra như một cách thiết lập lại ranh giới quen thuộc.

Góc độ sức khỏe: Nhu cầu tự bảo vệ

Không thể bỏ qua yếu tố sức khỏe trong việc lý giải sự ác cảm với tiếp xúc vật lý. Trong bối cảnh các vấn đề về vệ sinh, vi khuẩn và virus ngày càng được chú ý, nhiều người hình thành thói quen hạn chế tiếp xúc không cần thiết để bảo vệ bản thân. Việc tránh bị chạm vào, đặc biệt từ người lạ, đôi khi đơn giản chỉ là một lựa chọn mang tính phòng ngừa, không liên quan đến cảm xúc cá nhân.

Thói quen này càng rõ nét hơn sau các giai đoạn dịch bệnh, khi ý thức về khoảng cách và an toàn cá nhân được đặt lên hàng đầu.

Những yếu tố khác: Giới tính, tuổi tác và trạng thái tâm lý

Ngoài tâm lý, văn hóa và sức khỏe, phản ứng né tránh khi bị chạm vào còn chịu ảnh hưởng bởi giới tính, độ tuổi và trạng thái tinh thần tại thời điểm đó. Khi con người mệt mỏi, căng thẳng hoặc chịu áp lực tâm lý, khả năng tiếp nhận các kích thích bên ngoài - bao gồm tiếp xúc cơ thể - cũng giảm đi đáng kể. Cùng một hành vi, nhưng ở thời điểm khác nhau, phản ứng có thể hoàn toàn trái ngược.

Tựu trung, việc khó chịu hay né tránh khi bị người không thân chạm vào không phải là điều bất thường, càng không phải biểu hiện của sự xa cách hay thô lỗ. Đó là kết quả tổng hòa của bản năng bảo vệ, trải nghiệm cá nhân, chuẩn mực văn hóa và nhu cầu chăm sóc sức khỏe.

Dù lý do xuất phát từ đâu - tâm lý, văn hóa hay thể chất - một nguyên tắc quan trọng vẫn không thay đổi: tôn trọng ranh giới của người khác. Trong giao tiếp, đôi khi chỉ cần chậm lại một nhịp, quan sát phản ứng và cho đối phương quyền lựa chọn, cũng đủ để tạo nên sự an toàn và tôn trọng - những yếu tố nền tảng của mọi mối quan hệ bền vững.