Không chỉ tàu thuyền, một thứ quan trọng khác đang âm thầm “trốn thoát” khỏi eo biển Hormuz

Trong bối cảnh eo biển Hormuz đang trở thành một "điểm nghẽn" căng thẳng khiến hoạt động giao thương gần như tê liệt, một làn sóng hành động quyết liệt đang diễn ra. Không chỉ có tàu thuyền, một thực thể quan trọng khác cũng đang tìm cách thoát khỏi vùng nguy hiểm này: đó chính là các đường cáp quang – huyết mạch nối liền internet toàn cầu.

Từ ưu tiên dầu mỏ đến cuộc đua kỹ thuật số

Trước đây, Saudi Arabia từng mất nhiều thập kỷ để xây dựng đường ống Đông - Tây, và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) cũng thiết lập tuyến Habshan - Fujairah để dầu thô có thể tiếp cận thị trường thế giới mà không cần đi qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, kết nối kỹ thuật số chưa bao giờ nhận được sự ưu tiên tương tự.

Giờ đây, cục diện đã thay đổi. Các quốc gia vùng Vịnh đang nỗ lực tái lập thành tựu của ngành dầu mỏ cho dữ liệu chỉ trong vòng vài tháng. Saudi Arabia, Qatar và UAE đang đổ vốn khổng lồ vào các hành lang dữ liệu xuyên qua Syria, Iraq và Đông Phi nhằm vượt qua "điểm nghẽn" hàng hải đang đe dọa khả năng kết nối của khu vực.

Hiện có 6 dự án đối trọng nhau đang chạy đua xây dựng các tuyến dữ liệu trên bộ nối liền với châu Âu. Các dự án này đóng vai trò là phương án dự phòng thiết yếu nếu hệ thống cáp quang biển bị hư hại. Cuộc đua này càng tăng tốc sau khi các cuộc tấn công đáp trả của Iran đánh trúng cơ sở của Amazon tại vùng Vịnh và đe dọa trực tiếp hai "yết hầu" hàng hải – nơi tập trung gần như toàn bộ lưu lượng dữ liệu khu vực.

Thách thức từ mô hình cũ và những "mắt xích" mới

Trong nhiều thập kỷ, khu vực này phụ thuộc hoàn toàn vào cáp biển chạy qua Biển Đỏ và băng qua Ai Cập do chi phí lắp đặt rẻ và thu hút nhiều khách hàng. Việc xây dựng qua Iraq hay Iran từng bị coi là quá nguy hiểm. Theo Doug Madory, Giám đốc phân tích tại Kentik, chính yếu tố kinh tế này đã củng cố mô hình đẩy hầu hết lưu lượng xuống dưới nước. Tuy nhiên, những dự án mới đang phá vỡ thế độc đạo đó:

• Dự án SilkLink: Đây là dự án tiến triển nhất hiện nay. Tập đoàn STC (Saudi Arabia) đã ký hợp đồng 800 triệu USD vào ngày 7/2 để xây dựng 4.500 km cáp quang xuyên qua Syria đến trạm cập bờ tại Tartus (Địa Trung Hải), kết nối với Jordan, Lebanon và Thổ Nhĩ Kỳ. Giai đoạn đầu dự kiến khởi động trong 18-24 tháng tới. Thực tế, lộ trình này dựa trên hệ thống JADI cũ (chạy qua Jeddah, Amman, Damascus, Istanbul) vốn từng bị cắt đứt do xung đột tại Syria và chưa bao giờ được khôi phục.

• Tuyến đường qua Iraq của Ooredoo: Tập đoàn của Qatar đang xây dựng hành lang thứ hai. Đầu năm 2025, họ công bố tuyến cáp biển FiG (Fibre in Gulf) dung lượng 720-Tbps nối các quốc gia GCC và Iraq, sẵn sàng vào cuối năm 2027. Ooredoo cũng cam kết 500 triệu USD cho các tuyến đường bộ từ Iraq qua Thổ Nhĩ Kỳ đến châu Âu, biến Iraq thành trung tâm trung chuyển Á - Âu.
• Dự án SONIC: Một sự hợp tác đáng chú ý giữa hai đối thủ Ooredoo và STC. Đây là liên kết cáp quang trên bộ giữa Saudi Arabia và Oman nhằm kết nối các trạm cập bờ của cả hai nước, dự kiến hoàn thành giai đoạn một trong 12 tháng.
• Liên minh WorldLink: Một liên minh tư nhân gồm Tech 964 (Iraq), Breeze Investments (UAE) và DIL Technologies đã công bố dự án cáp hỗn hợp 700 triệu USD. Tuyến này chạy từ UAE đến bán đảo Al-Faw (Iraq), sau đó đi trên bộ qua vùng Kurdistan để tới Thổ Nhĩ Kỳ, nhắm tới các nhà cung cấp đám mây (hyperscalers) và ứng dụng AI.

Mở rộng ra ngoài vùng Vịnh và nghịch lý địa chính trị

Không chỉ dừng lại ở vùng Vịnh, các quốc gia Đông Phi như Ethiopia (Ethio Telecom), Djibouti (Djibouti Telecom) và Sudan (Sudatel Group) cũng đã đồng ý xây dựng hành lang Horizon . Tuyến này đi từ Djibouti qua Ethiopia đến Sudan, giúp lưu lượng dữ liệu tránh hoàn toàn Biển Đỏ. Đồng thời, liên doanh Zain Omantel International cũng đang xây dựng hành lang riêng từ Oman qua Saudi Arabia đến Ai Cập.

Sự cấp bách của các tuyến đường bộ này lộ rõ khi nhìn vào khó khăn của việc sửa chữa cáp biển. Toàn cầu chỉ có khoảng 60 con tàu chuyên dụng, và không tàu nào có thể tiếp cận an toàn các điểm nghẽn khi chiến sự tiếp diễn. Năm 2024, khi ba tuyến cáp Biển Đỏ bị cắt, việc sửa chữa đã kéo dài tới 5 tháng, buộc dữ liệu phải đi vòng qua Istanbul hoặc toàn bộ bờ biển châu Phi.

Tuy nhiên, một nghịch lý lớn đang tồn tại: Những hành lang được kỳ vọng là "lối thoát" khỏi cái bẫy địa lý vùng Vịnh lại phải băng qua chính những điểm nóng xung đột như Syria, Iraq, Sudan và Ethiopia. Đây là những nơi mà sự yếu kém của các thể chế và giao tranh quân sự đã từng nhiều lần làm đứt gãy hạ tầng trong quá khứ, tương tự như số phận của tuyến JADI hay EPEG (mạch điện từ Frankfurt qua Iran bị cắt do chiến sự Ukraine).