Kỳ lạ dự án tái hiện châu Âu bằng mùi hương

Nếu lịch sử thường được kể lại bằng chữ viết, hình ảnh và hiện vật, thì nay các nhà khoa học châu Âu đang mở ra một cánh cửa hoàn toàn mới: phục dựng quá khứ bằng khứu giác. Trong một dự án mang tên Odeuropa, các nhà nghiên cứu hy vọng sẽ tái hiện lại những mùi hương từng bao trùm châu Âu từ thế kỷ 16 đến đầu thế kỷ 20.

Theo nhiều nhà sử học, nếu có thể "ngửi" được châu Âu cổ đại , người hiện đại có lẽ sẽ bắt gặp mùi của khói thuốc lá, thảo mộc xông đốt phòng bệnh dịch hạch, nhựa đường, nước hoa, thậm chí là mùi ẩm mốc của sách vở, vải vóc và các công trình cổ. Các mùi hương ấy không chỉ phản ánh điều kiện sống của người xưa mà còn mang những tầng ý nghĩa văn hóa, xã hội và cảm xúc của từng thời kỳ.

Khi trí tuệ nhân tạo tham gia nghiên cứu lịch sử mùi hương

Theo The Guardian , dự án Odeuropa quy tụ các nhà khoa học, sử học, chuyên gia bảo tồn và cả kỹ sư trí tuệ nhân tạo đến từ nhiều quốc gia châu Âu. Mục tiêu của dự án trị giá 2,8 triệu euro này là xác định, ghi chép, tái tạo và lưu trữ những mùi hương đặc trưng của châu Âu trong quá khứ, sau đó giới thiệu tới công chúng thông qua một thư viện trực tuyến.

Điểm đặc biệt của dự án Odeuropa nằm ở việc ứng ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào nghiên cứu lịch sử. Các thuật toán AI được sử dụng để đọc hơn 250.000 tài liệu lịch sử viết bằng 7 ngôn ngữ khác nhau, từ sách in, nhật ký, văn bản y học cho tới tài liệu tôn giáo. Nhiệm vụ của AI là tìm ra những chi tiết nói về mùi hương, đồng thời nhận diện các đồ vật trong tranh vẽ, hình minh họa cổ có thể phát ra mùi.

Từ kho dữ liệu khổng lồ đó, nhóm nghiên cứu sẽ xây dựng một bách khoa toàn thư trực tuyến về mùi hương châu Âu. Trong đó, mỗi mùi đều được đặt vào một bối cảnh lịch sử cụ thể: nó xuất hiện ở đâu, gắn với tầng lớp nào, được nhìn nhận là tích cực hay tiêu cực, và ý nghĩa của nó đã thay đổi ra sao theo thời gian.

Dấu vết của mùi hương trong các văn bản châu Âu

Theo William Jullett, nhà sử học thuộc Đại học Anglia Ruskin (Cambridge) và là thành viên của dự án Odeuropa, các văn bản châu Âu từ sau năm 1500 chứa đựng nhiều tham chiếu liên quan đến mùi hương hơn người hiện đại vẫn tưởng. Đó có thể là mùi hương trầm trong các nghi lễ tôn giáo, mùi thuốc lá, hay mùi thảo mộc được tin rằng có khả năng giúp xua đuổi bệnh dịch hạch.

"Chỉ cần bắt đầu đọc các văn bản in thời kỳ này, bạn sẽ nhanh chóng nhận ra rằng mùi hương hiện diện ở khắp nơi. Từ các loại thảo mộc như hương thảo được dùng để phòng dịch, cho đến mùi muối ngửi - thứ từng được coi là phương thuốc chống co giật và ngất xỉu vào thế kỷ 18 và 19", ông Jullet chia sẻ.

Chẳng hạn như London - thành phố thường xuyên đối mặt với các dịch bệnh vào thể kỷ 17, được cho là nồng nặc mùi của các biện pháp phòng dịch như hương thảo, nhựa đường hoặc các hỗn hợp thảo dược. Những mùi hương này dù gây khó chịu cho người hiện đại, lại từng mang đến cảm giác an toàn, hy vọng và niềm tin vào y học đương thời.

Trong số những mùi hương mà Odeuropa đặc biệt quan tâm, thuốc lá là một ví dụ điển hình cho sự thay đổi về ý nghĩa theo thời gian. Có nguồn gốc từ châu Mỹ thời tiền thuộc địa, thuốc lá được du nhập vào châu Âu vào cuối thế kỷ 15 và nhanh chóng trở thành mặt hàng đắt đỏ, mang tính ngoại lai.

Ban đầu, mùi thuốc lá bị coi là kỳ lạ, thậm chí gây tò mò và gắn liền với hình ảnh của một thế giới xa xôi. Nhưng chỉ trong vài thế kỷ, nó đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống đô thị châu Âu. Đến thế kỷ 18, thuốc lá phổ biến đến mức người ta bắt đầu phàn nàn về mùi của nó trong các không gian công cộng như ở rạp hát.

Ngày nay, với các quy định cấm hút thuốc ngày càng nghiêm ngặt, mùi thuốc lá lại dần biến mất khỏi không gian chung. Điều này cho thấy khứu giác của con người không ngừng thay đổi, đồng thời phản ánh những biến chuyển xã hội sâu sắc.

Bảo tồn di sản mùi hương

Theo giáo sư Matija Strlic, nhà nghiên cứu đến từ Đại học London và là thành viên chủ chốt của dự án, mùi hương không chỉ gợi nhớ ký ức mà còn cung cấp thông tin khoa học quan trọng. "Mùi của các vật thể cho chúng ta biết chúng phân hủy như thế nào, từng được bảo quản ra sao, và liệu những mùi đó có thể được lưu giữ hay không" , ông cho biết.

Sau khi xác định được các mùi hương mang ý nghĩa lịch sử, nhóm Odeuropa sẽ hợp tác với các nhà hóa học và chuyên gia nước hoa để tái tạo chúng. Những mùi hương này sau đó có thể được sử dụng trong bảo tàng, giúp người tham quan không chỉ “nhìn” mà còn “ngửi” được quá khứ.

Trên thực tế, một số bảo tàng đã từng thử nghiệm ứng dụng những mùi hương này. Trung tâm Viking Jorvik ở York từng gây sốt khi tái tạo mùi hương - thậm chí là mùi hôi thối - của thế kỷ 10, khiến trải nghiệm tham quan trở nên sống động và khó quên hơn nhiều so với việc chỉ trưng bày theo truyền thống.

Các nhà nghiên cứu thuộc dự án Odeuropa cũng nhấn mạnh rằng lịch sử khứu giác không chỉ có những mùi dễ chịu. Bên cạnh nước hoa, hoa hồng hay hương trầm, còn có mùi của rác thải, bệnh tật, khói than và các hoạt động lao động nặng nhọc.

“Chúng tôi muốn khuyến khích công chúng nhìn nhận cả những mùi thơm lẫn mùi hôi như một phần không thể tách rời của quá khứ châu Âu", ông Jullett chia sẻ.