Lộ nhóm thua cuộc trong xung đột Mỹ - Iran

Theo các chuyên gia, con số 25 tỷ USD hiện mới chỉ phản ánh phần chi tiêu quân sự trực tiếp, chủ yếu đến từ lượng lớn tên lửa, đạn đánh chặn phòng không và các khí tài đắt đỏ đã được sử dụng trong chiến dịch.

Giáo sư Linda Bilmes của Đại học Harvard, người chuyên nghiên cứu chi phí chiến tranh, cho rằng đây mới chỉ là “phần nổi của tảng băng”, bởi tác động thực sự sẽ còn lan sang nợ công, chi phí lãi vay và các khoản tổn thất dài hạn khác.

Vấn đề nằm ở chỗ chi tiêu quân sự của Mỹ vốn đã tăng mạnh ngay cả trước khi xung đột bùng phát. Chính quyền Trump từng công bố kế hoạch nâng ngân sách quốc phòng thêm khoảng 50%, lên 1.500 tỷ USD trong giai đoạn từ năm tài khóa hiện tại tới năm 2027, chưa kể những khoản phát sinh vì chiến sự.

Lầu Năm Góc cũng được cho là sẽ còn đề nghị Nhà Trắng gửi thêm yêu cầu ngân sách bổ sung lên Quốc hội, đồng nghĩa gánh nặng cuối cùng nhiều khả năng sẽ tiếp tục phình to.

Nhưng với người dân Mỹ, tác động rõ nhất không nằm ở những con số ngân sách, mà ở chi phí sinh hoạt tăng từng ngày. Cuộc chiến nổ ra đúng lúc uy tín chính trị của ông Trump đã xuống thấp, một phần vì khủng hoảng chi phí sinh hoạt khiến nhiều gia đình phải chật vật xoay xở.

Giá năng lượng và lãi suất cùng lúc bóp nghẹt người dân

Cú sốc dễ thấy nhất đến từ nhiên liệu. Việc eo biển Hormuz bị gián đoạn đã đẩy giá xăng tại Mỹ tăng vọt lên 4,55 USD/gallon, còn dầu diesel lên 5,66 USD/gallon, chỉ thấp hơn rất ít so với mức đỉnh lịch sử. Chỉ trong thời gian ngắn kể từ khi chiến sự bắt đầu, người tiêu dùng Mỹ đã phải chi thêm khoảng 35 tỷ USD cho xăng và diesel, tương đương khoảng 268 USD mỗi hộ gia đình, gần bằng tiền thực phẩm cho 1 tuần.

Các nhà nghiên cứu cho biết tác động này không phân bổ đều. Những hộ có thu nhập cao gần như không phải cắt giảm nhu cầu xăng, trong khi nhóm thu nhập thấp nhất đã phải tiêu thụ ít hơn khoảng 7%, chuyển sang đi chung xe hoặc dùng phương tiện công cộng để cầm cự. Nói cách khác, cuộc chiến không chỉ làm mọi thứ đắt đỏ hơn mà còn khiến khoảng cách giữa các tầng lớp thu nhập lộ rõ hơn.

Giá năng lượng tăng còn ngăn cản khả năng nới lỏng chính sách của Fed. Trước khi chiến sự nổ ra, giới đầu tư còn kỳ vọng Fed sẽ hạ lãi suất 2 lần trong năm nay. Nhưng khi giá nhiên liệu tăng mạnh kéo lạm phát lên mức cao nhất 3 năm, dư địa giảm lãi suất gần như biến mất. Theo ước tính của một số nhà kinh tế, chỉ riêng việc Fed không thể giảm lãi suất thêm 0,5 điểm phần trăm như kỳ vọng cũng có thể khiến kinh tế Mỹ mất khoảng 200 tỷ USD sản lượng.

Trong khi đó, lãi suất vay mua nhà cố định 30 năm, chuẩn phổ biến nhất tại Mỹ, đã tăng lên 6,37%, từ mức 5,98% trước chiến sự. Với nhiều gia đình Mỹ, điều đó đồng nghĩa giấc mơ mua nhà ngày càng xa vời hơn, trong lúc giá nhà vốn đã cao và chi phí sinh hoạt chưa hề hạ nhiệt.

Dẫu vậy, giá dầu cao đang mang lại lợi ích cho các nhà sản xuất dầu khí Mỹ, khi nước này xuất khẩu nhiều hơn bao giờ hết và ghi nhận doanh thu xuất khẩu dầu kỷ lục.

Nguy cơ giá thực phẩm tăng tiếp

Tác động của chiến sự không dừng lại ở cây xăng hay thị trường nhà ở, mà đang lan sâu vào hoạt động sản xuất và vận tải. Chỉ số áp lực chuỗi cung ứng toàn cầu của Fed New York đã tăng lên mức cao nhất kể từ sau đại dịch Covid-19. Giá vận chuyển container tăng mạnh, một số nguyên liệu bắt đầu khan hiếm, còn chi phí giao hàng ngắn hạn trên nhiều tuyến biển vọt lên rõ rệt.

Điều này đặc biệt đáng lo với nền kinh tế Mỹ, nơi nhiều doanh nghiệp vẫn vận hành theo mô hình “just-in-time”, tức là linh kiện và hàng hóa không nằm lâu trong kho mà gần như luôn ở trên xe tải, tàu biển hoặc máy bay. Trong bối cảnh đó, giá nhiên liệu cao lập tức kéo toàn bộ chi phí vận tải tăng theo, từ đó đội chi phí sản xuất của các nhà máy và doanh nghiệp phân phối.

Ngành hàng không là một trong những lĩnh vực chịu tác động sớm nhất. Giá nhiên liệu máy bay đã tăng hơn 70%, kéo giá vé đi lên và gây sức ép lớn lên các hãng bay. Cuộc chiến thậm chí đã góp phần đẩy nhanh sự sụp đổ của hãng hàng không giá rẻ Spirit Airlines, cho thấy cú sốc năng lượng đang lan sang cả dịch vụ tiêu dùng.

Mối lo tiếp theo nằm ở thực phẩm. Các nhà kinh tế cho rằng thường phải mất khoảng 6 tháng để chi phí diesel cao hơn phản ánh rõ lên giá thực phẩm, nhưng những dấu hiệu đầu tiên đã xuất hiện. Các mặt hàng dễ hỏng như rau quả, thịt, hải sản, vốn phụ thuộc vào kho lạnh và mạng lưới phân phối nhanh, nhiều khả năng sẽ tăng giá trước. Dữ liệu theo dõi cũng cho thấy chi phí đầu vào của các công ty thực phẩm và đồ uống đóng gói đã tăng mạnh ngay trong tháng 3.

Chưa dừng lại ở đó, nông dân Mỹ còn phải đối mặt với giá phân bón tăng cao. Giá phân đạm, loại phân bón có liên hệ chặt với nguồn cung từ Trung Đông, đã tăng hơn 30% kể từ khi chiến sự bắt đầu. Nếu nông dân buộc phải cắt giảm lượng phân bón sử dụng vì chi phí quá lớn, sản lượng cây trồng trong năm tới có thể giảm, khiến nguồn cung lương thực thu hẹp và giá tiếp tục bị đẩy lên.

Tác động tới giá thực phẩm lần này có thể không dữ dội như sau cuộc chiến Nga - Ukraine, thời điểm lạm phát thực phẩm tại Mỹ từng vượt 13%. Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo đây là cú sốc mới nhất giáng vào một hệ thống lương thực vốn đã bị bào mòn bởi đại dịch, chiến sự, thuế quan và các chính sách nhập cư ảnh hưởng đến nguồn lao động.

Theo FT