Một trí thức Việt là thạc sĩ Vật lý đầu tiên của nước ta, 70 năm sau tên ông vẫn được nhắc đến

Nhiều người không biết rằng, từng có một giáo sư giữ chức hiệu trưởng trường đại học hàng đầu Việt Nam suốt 26 năm, nhưng điều khiến nhiều thế hệ học trò nhớ về ông không chỉ là những năm tháng ngồi trong phòng làm việc. Đó là hình ảnh một người thầy sẵn sàng chăn trâu gánh lúa cùng sinh viên, đạp xe xuyên chiến khu để dựng trường và vẫn miệt mài nghiên cứu khoa học sau khi rời vị trí quản lý.

Giáo sư (GS) Ngụy Như Kon Tum đã dành gần trọn cuộc đời cho khoa học và giáo dục, trở thành người đặt những viên gạch đầu tiên cho một trong những đại học lớn của Việt Nam.

Người học trò xuất sắc được học bổng toàn phần du học Pháp

GS Ngụy Như Kon Tum sinh ngày 3/5/1913 tại Kon Tum, trong một gia đình viên chức. Ông có gốc Huế, còn tên gọi “Kon Tum” gắn với nơi ông chào đời. Từ khi còn nhỏ, ông đã bộc lộ năng lực học tập nổi bật.

Năm 1930, sau khi tốt nghiệp Thành chung loại xuất sắc tại Quốc học Huế, ông nhận học bổng học tiếp Ban Tú tài bản xứ tại Trường Bưởi, Hà Nội. Hai năm sau, ông lần lượt đỗ cả ba bằng Tú tài gồm Tú tài Bản xứ, Tú tài Tây ban Toán và Tú tài Tây ban Triết. Thành tích này giúp ông giành học bổng toàn phần để theo học tại Đại học Sorbonne, Paris.

Tại đây, ông hoàn thành bằng cử nhân khoa học, tiếp đó lấy bằng thạc sĩ Lý - Hóa với kết quả xuất sắc, trở thành người Việt đầu tiên có bằng thạc sĩ Vật lý. Con đường khoa học của ông tiếp tục mở rộng khi được nhà vật lý nổi tiếng người Pháp F. Joliot-Curie hướng dẫn làm luận án tiến sĩ năm 1939.

Nhưng giữa lúc con đường nghiên cứu đang mở ra trước mắt, chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ. Phòng thí nghiệm nơi ông nghiên cứu bị trưng dụng. Trước hoàn cảnh ấy, ông quyết định trở về Việt Nam vào cuối năm 1939 dù công việc nghiên cứu tiến sĩ còn dang dở. Thời điểm đó, chính người thầy F. Joliot-Curie đã khuyên ông trở về bởi “đất nước của anh cần anh hơn nước Pháp”. Đó cũng là một bước ngoặt định hình phần còn lại của cuộc đời Ngụy Như Kon Tum.

Về nước góp sức cho nền giáo dục, nhiều lần nguy nan hiểm trở

Trở về nước, ông lần lượt giảng dạy tại trường Trung học Chasseloup ở Sài Gòn rồi Trường Bưởi ở Hà Nội. Thấy bối cảnh giáo dục lúc đó chủ yếu sử dụng tiếng Pháp, ông lập Đoàn Rồng (SET), tổ chức gồm nhiều đội mang tên các danh nhân, nhà yêu nước Việt Nam. Các thành viên tham gia sinh hoạt, tham quan danh lam thắng cảnh và có một quy định đáng chú ý: chỉ nói tiếng Việt. Đây là một trong những cách ông tạo môi trường để học sinh giao tiếp bằng tiếng mẹ đẻ và nuôi dưỡng tinh thần yêu nước.

Ông cũng cùng các trí thức như Nguyễn Xiển, Hoàng Xuân Hãn, Nguyễn Thúc Hào tham gia xuất bản tờ báo khoa học đầu tiên bằng tiếng Việt. Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, giai đoạn ông trở về nước là một phần quan trọng trong quá trình góp sức xây dựng nền giáo dục bằng tiếng Việt.

Mùa thu năm 1945, trong thời điểm đất nước chuyển sang một giai đoạn lịch sử mới, Ngụy Như Kon Tum cùng một số trí thức khác tham gia vào những hoạt động có ý nghĩa chính trị. Sau đó, ông đảm nhiệm vai trò Giám đốc Đông Dương học xá.

Khi cuộc kháng chiến chống Pháp bước vào giai đoạn quyết liệt, ông lên Việt Bắc. Từ cuối năm 1946 đến năm 1950, ông giữ cương vị Tổng Giám đốc Trung học vụ, đồng thời làm Đổng lý Bộ Quốc gia Giáo dục.

Suốt thời gian này, ông dành nhiều công sức xây dựng hệ thống trung học trên quy mô cả nước và biên soạn sách Vật lý phục vụ các trường học. Người ta thường xuyên thấy ông đi xe đạp qua chiến khu Việt Bắc để xây dựng mạng lưới trường trung học. Trên hành trình ấy, có lần ông suýt chết vì bom, có lần ngã xe đến rách mặt nhưng vẫn tiếp tục công việc.

Vị thuyền trưởng của “Thánh đường tri thức” suốt 26 năm

Sau năm 1954, Ngụy Như Kon Tum trở về giảng dạy Vật lý tại Trường Đại học Sư phạm Khoa học. Hai năm sau, một dấu mốc lớn của giáo dục đại học Việt Nam xuất hiện: Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội được thành lập. Ông được tin cậy giao phó trọng trách Hiệu trưởng đầu tiên.

Đại học Tổng hợp Hà Nội (tiền thân của Đại học Quốc gia Hà Nội ngày nay) còn được mệnh danh là “Thánh đường tri thức” khi nơi này không những lưu giữ giá trị văn hóa, lịch sử, kiến trúc mà còn nơi đào tạo ra rất nhiều các nhà nghiên cứu, nhà khoa học hàng đầu cả nước.

Và GS Ngụy Như Kon Tum giữ cương vị ấy suốt 26 năm, từ năm 1956 đến năm 1982. Hai mươi sáu năm là khoảng thời gian đủ dài để một ngôi trường thay đổi diện mạo, mở rộng ngành đào tạo và hình thành truyền thống học thuật. Nhưng điều khiến hình ảnh ông được nhiều thế hệ sinh viên nhớ đến lại không chỉ nằm ở đó.

Theo các tài liệu chia sẻ, ông là một hiệu trưởng giản dị, gần gũi với sinh viên và trực tiếp tham gia cả những công việc đời thường nhất. Khi toàn trường tham gia lao động nông nghiệp tại Bình Đà năm 1958, hiệu trưởng cũng xuống đồng, chăn trâu, gánh lúa, đào kênh. Năm 1971, trong đợt lũ lớn, buổi sáng ông tiễn sinh viên lên đường, buổi chiều lại xắn quần cùng người dân chống lụt.

Theo lời GS Toán học Phan Văn Hạp, sinh viên khóa đầu tiên của trường Tổng hợp, Hiệu trưởng Ngụy Như Kon Tum vô cùng sâu sát của ông trong công tác đào tạo. Ngày ấy, trong một đợt tuyển sinh ở Nghệ An, ông biết một thí sinh miền núi vì đau bụng nên không thể hoàn thành buổi thi. Ngay sau đó, ông gọi thí sinh đến tìm hiểu và nhắc cán bộ ghi lại hoàn cảnh cụ thể để báo cáo ban chỉ đạo thi của Bộ.

Với ông, quản lý một trường đại học dường như không chỉ là điều hành con người và công việc. Đó còn là trách nhiệm với từng sinh viên, từng người thầy và với chính sứ mệnh của một cơ sở giáo dục.

Trong 26 năm dưới sự lãnh đạo của Ngụy Như Kon Tum, Đại học Tổng hợp Hà Nội từng bước trở thành một trường đại học trọng điểm, đào tạo hàng vạn cán bộ khoa học ở bậc đại học và sau đại học. Nhiều người trong số họ sau này trở thành các nhà khoa học, cán bộ lãnh đạo, nhân lực nòng cốt tại các trường đại học, viện nghiên cứu và cơ quan trung ương, địa phương.

Một đời giản dị, cống hiến hết lòng cho khoa học nước nhà

Dù bận bịu với chức vụ quản lý, GS Ngụy Như Kon Tum vẫn không hề rời xa chuyên môn và nghiên cứu khoa học. Ông trực tiếp tham gia giảng dạy, đào tạo cán bộ trẻ, xây dựng chương trình và nghiên cứu khoa học.

Trong lĩnh vực chuyên môn, ông là một nhà Vật lý địa cầu có nhiều đóng góp. Cùng Giáo sư Nguyễn Xiển, ông góp phần xây dựng ngành Vật lý địa cầu Việt Nam và năm 1957 trở thành Trưởng đoàn các nhà khoa học Việt Nam lần đầu tham dự Hội nghị Vật lý địa cầu quốc tế tại Moskva.

Ông cũng để lại nhiều công trình và sách giáo khoa về Vật lý, trong đó có Phương pháp giảng dạy môn Vật lý, Cơ học, Cơ sở Vật lý và Giải thích đơn vị đo lường hợp pháp của Việt Nam.

Sau khi nghỉ hưu, ông vẫn tiếp tục giảng dạy, tham gia Hội đồng Khoa học của trường, giữ vai trò Chủ tịch Hội Vật lý Việt Nam và tham gia biên soạn phần Vật lý của Từ điển Bách khoa Việt Nam.

Tư tưởng giáo dục tân tiến và cởi mở còn được ông thể hiện ngay trong gia đình. Con gái ông, PGS.TS Ngụy Tuyết Nhung, cho biết cha mình không bao giờ áp đặt con cái. Ông không phân biệt con trai hay con gái, cũng không buộc các con phải đi theo một ngành nghề nhất định, mà luôn tôn trọng đối với lựa chọn của mỗi người.

Những chuyến đi nước ngoài của ông cũng không gắn với những món quà đắt tiền. Theo lời kể của con gái, những gì ông mang về cho gia đình thường chỉ là ảnh, quạt giấy, cây bút; còn những thứ có giá trị lớn hơn lại được ông dành cho công việc, như sách vở và thiết bị phục vụ nghiên cứu, giảng dạy.

GS Ngụy Như Kon Tum qua đời ngày 28/3/1991. Nhưng hơn ba thập niên sau, dấu ấn của ông vẫn hiện diện trong đời sống học thuật Việt Nam. Đại học Quốc gia Hà Nội tôn vinh ông là một trí thức yêu nước, nhà khoa học đích thực và nhà lãnh đạo tài ba.

(Tổng hợp)

Một tỉnh sở hữu đường bờ biển dài nhất cả nước: Đưa vẻ đẹp và năng lực tổ chức sự kiện tầm cỡ của Việt Nam ra thế giới

Lễ khai mạc Đại hội Thể dục thể thao tỉnh Khánh Hòa lần thứ I năm 2026 diễn ra lúc 20h10 ngày 21/8 tại Quảng trường 2/4, phường Nha Trang. Chương trình do UBND tỉnh Khánh Hòa chỉ đạo tổ chức, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Ban tổ chức Đại hội thực hiện.