Một từ tiếng Việt mà người Việt cũng khó giải thích được cho người nước ngoài

Có những từ người Việt dùng hàng ngày đến mức chẳng bao giờ nghĩ mình cần phải giải thích. “Ngại quá”, “Ngại đi xa”, “Ngại hỏi lại”, “Ngại làm phiền”… nghe quen đến mức chỉ cần đặt vào đúng ngữ cảnh, người nghe gần như lập tức hiểu ý.

Nhưng nếu một người nước ngoài hỏi: “Chính xác thì ‘ngại’ nghĩa là gì?”, câu trả lời lại không hề đơn giản.

Bởi “ngại” không chỉ có một nghĩa và càng không thể lúc nào cũng dịch thành “shy”. Một người có thể “ngại” vì nhút nhát, nhưng cũng có thể “ngại” vì không muốn làm phiền, không muốn gặp rắc rối, thấy bất tiện hoặc đơn giản là không muốn làm một việc nào đó.

Đây cũng là lý do “ngại” được Viện Ngôn ngữ học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam xem là một ví dụ điển hình cho nhóm từ chỉ tâm lý, tình cảm khó chuyển dịch trọn vẹn từ tiếng Việt sang tiếng Anh.

Theo phần dẫn lại từ Từ điển tiếng Việt trong nghiên cứu này, “ngại” có hai nét nghĩa chính: cảm thấy muốn tránh một việc vì nghĩ đến điều không hay hoặc bất tiện mà mình có thể phải chịu; và cảm thấy không yên lòng vì lo một điều không hay có thể xảy ra. Chỉ riêng hai nét nghĩa này đã cho thấy “ngại” rộng hơn rất nhiều so với “shy”.

Khi nói “Em ngại nói trước đám đông”, “ngại” khá gần với “shy”, tức rụt rè hoặc thiếu tự tin khi giao tiếp.

Nhưng “Em ngại làm phiền anh” lại không liên quan nhiều đến sự nhút nhát. Nó gần với ý “I don’t want to trouble you” hơn, tức không muốn làm phiền hoặc khiến người khác bất tiện.

“Trời mưa thế này, ngại đi quá” lại càng không thể hiểu là “nhút nhát”. Lúc này, người nói đơn giản là thấy không muốn đi vì thời tiết, đường sá hoặc những bất tiện có thể xảy ra.

Còn “Em ngại hỏi lại” có thể là do người nói sợ làm phiền, sợ đối phương khó chịu hoặc cảm thấy không tiện khi phải hỏi thêm.

Nói cách khác, cùng một chữ “ngại”, tiếng Anh có thể phải dùng những cách diễn đạt khác nhau như shy, reluctant, hesitant, worried hay afraid, tùy vào ngữ cảnh. Chính nghiên cứu của Viện Ngôn ngữ học cũng chỉ ra rằng không có một từ tiếng Anh duy nhất bao quát được toàn bộ trường nghĩa của “ngại”.

Điều thú vị là nhiều khi chính người Việt cũng không ý thức rõ mình đang dùng “ngại” theo nghĩa nào.

“Ngại hỏi lại” nghe rất tự nhiên.

“Ngại làm phiền” cũng tự nhiên.

“Ngại đi xa” càng quen thuộc.

“Ngại gặp mặt” lại mang một sắc thái khác.

“Ngại quá!” thì gần như có thể xuất hiện trong vô số tình huống.

Một người Việt có thể hiểu tất cả những câu ấy nhờ vào ngữ cảnh, mối quan hệ giữa những người đang nói chuyện và cả giọng điệu. Nhưng nếu phải giải thích bằng một định nghĩa duy nhất, chúng ta rất dễ lúng túng.

Đặc biệt, “ngại” còn có một lớp nghĩa rất thú vị trong giao tiếp: nó giúp người Việt nói giảm, nói tránh.

Một người không muốn đi có thể nói “Thôi, ngại lắm” thay vì thẳng thừng “Tôi không muốn đi”.

Một người không muốn nhận quà có thể nói “Ngại quá, em không dám nhận” thay vì “Em không muốn nhận”.

Một người không muốn nhờ vả thêm có thể nói “Ngại làm phiền bạn quá” thay vì “Tôi không muốn làm phiền bạn”.

Trong những trường hợp này, “ngại” không chỉ mô tả cảm xúc của người nói mà còn thể hiện cách họ cân nhắc đến người đối diện. Nó có thể hàm ý sự tế nhị, giữ ý, không muốn làm phiền hoặc không muốn khiến người khác khó xử.

Đây cũng là điểm khiến từ này gắn với những sắc thái văn hóa khá đặc trưng. Nghiên cứu của Viện Ngôn ngữ học cho rằng “ngại” liên quan đến hệ giá trị đề cao lễ nghĩa, thể diện và sự hài hòa trong ứng xử; vì vậy, khi dịch sang tiếng Anh, người dịch phải dựa rất nhiều vào ngữ cảnh để lựa chọn cách diễn đạt phù hợp.

Hãy thử đặt ba câu cạnh nhau: “Con bé đó ngại giao tiếp lắm”, “Thôi ngại đi xa, ở nhà cho khỏe” và “Ngại quá, để em tự làm được rồi”.

Cả ba đều có cùng một chữ “ngại”, nhưng sắc thái hoàn toàn khác nhau. Câu đầu gần với “shy”, câu thứ hai gần với “reluctant” hoặc “don’t feel like”, còn câu cuối lại gần với “I don’t want to trouble you”.

Không phải ngẫu nhiên mà những từ như “shy”, “reluctant”, “hesitant” hay “worried” đều có thể xuất hiện khi giải thích “ngại”, nhưng không từ nào có thể thay thế nó trong mọi trường hợp.

Vì thế, nếu một người nước ngoài học tiếng Việt và được dạy đơn giản rằng “ngại = shy”, họ có thể hiểu đúng một phần nhưng sẽ nhanh chóng gặp rắc rối khi bước vào giao tiếp đời thường.

Họ có thể hiểu “Em ngại nói chuyện trước đám đông”.

Nhưng sẽ khó hiểu hơn với “Ngại quá, làm phiền bạn rồi”.

Và có lẽ sẽ càng bối rối khi nghe “Trời mưa, ngại đi quá”.

Lúc ấy, câu hỏi “Ngại vì sao?” mới thực sự quan trọng.

Ngại vì xấu hổ? Ngại vì sợ? Ngại vì bất tiện? Ngại vì không muốn làm phiền? Hay chỉ đơn giản là không muốn làm?

Người Việt thường không cần phân tích tất cả những điều ấy. Chúng ta chỉ cần nói “ngại”, còn người nghe sẽ tự dựa vào hoàn cảnh để hiểu phần còn lại.

Đó có lẽ cũng là điều thú vị nhất của từ này. “Ngại” rất ngắn, rất quen thuộc nhưng lại chứa nhiều lớp nghĩa đến mức không thể tìm được một từ tiếng Anh tương đương hoàn hảo.

Nó có thể là “shy”, nhưng không chỉ là “shy”. Có thể là “reluctant”, nhưng cũng không chỉ là “reluctant”. Có khi lại gần với “hesitant”, “worried”, “embarrassed” hoặc cả một câu dài như “I don’t want to trouble you”.