Nga mở 'đường tắt' từ châu Âu sang châu Á để vận chuyển hàng chục triệu tấn hàng hoá, rút ngắn thời gian đến 40%

Phát biểu tại Diễn đàn Vận tải và Logistics tổ chức tại thành phố Saint Petersburg (Nga) đầu tháng 4, Tổng Thư ký Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) Arsenio Dominguez cho rằng các tuyến như Tuyến đường biển Phương Bắc và Hành lang vận tải xuyên Bắc Cực đang ngày càng đóng vai trò quan trọng trong hệ thống logistics toàn cầu.

Theo ông, xu hướng tìm kiếm các tuyến đường ngắn hơn, hiệu quả hơn đang thúc đẩy các hãng tàu cân nhắc chuyển hướng sang Bắc Cực.

Tuyến đường biển phương Bắc, dài khoảng 5.600 km từ eo biển Kara tới vịnh Providence, có thể rút ngắn đáng kể hành trình giữa châu Âu và châu Á so với các tuyến qua Kênh đào Suez hay Trung Đông.

Không chỉ vậy, hành lang vận tải xuyên Bắc Cực nối liền St. Petersburg với Vladivostok qua các cảng lớn như Murmansk và Arkhangelsk cũng được Nga kỳ vọng trở thành “trục vận tải mới” của thế giới.

Bộ trưởng Giao thông Nga Andrey Nikitin thậm chí nhận định tuyến Bắc Cực có thể nhanh hơn và tiết kiệm chi phí hơn so với các tuyến truyền thống, đặc biệt trong bối cảnh xung đột tại Iran khiến vận tải qua Trung Đông trở nên rủi ro.

Theo thống kê, trong năm 2025, khoảng 37,9 triệu tấn hàng hóa được vận chuyển qua con đường này. Dù lưu lượng các chuyến hàng quốc tế vẫn chưa cao nhưng đang có xu hướng tăng mạnh với mức gần 50% chỉ trong 1 năm từ 2023 đến 2024.

Tuyến đường biển Phương Bắc có thể rút ngắn tới 30-40% quãng đường và tiết kiệm khoảng 10-15 ngày so với hành trình qua kênh đào Suez. Song, lợi thế này phụ thuộc lớn vào điều kiện băng tan và chỉ thực sự phát huy trong một số tháng nhất định trong năm.

Thực tế, cuộc khủng hoảng tại eo biển Hormuz đã củng cố niềm tin của Nga rằng Bắc Cực là tương lai của thương mại toàn cầu. Khi băng tan do biến đổi khí hậu mở rộng khả năng khai thác, tuyến đường này trở nên khả thi hơn bao giờ hết.

Dẫu vậy, phía sau viễn cảnh đầy hứa hẹn là những cảnh báo nghiêm trọng.

Dominguez nhấn mạnh rằng việc gia tăng lưu lượng tàu thuyền tại Bắc Cực sẽ tạo áp lực lớn lên hệ sinh thái vốn rất mong manh của khu vực. Ông kêu gọi các quốc gia tăng cường kiểm soát ô nhiễm, đặc biệt là nguy cơ tràn dầu.

Những lo ngại này không phải là lý thuyết. Một vụ tai nạn xảy ra cuối năm 2024 tại eo biển Kerch, khu vực ấm hơn và dễ tiếp cận hơn nhiều so với Bắc Cực, đã cho thấy những hạn chế rõ rệt trong năng lực ứng phó của Nga. 2 tàu dầu Volgoneft-212 và Volgoneft-239 bị vỡ thân trong bão, làm tràn hơn 3.000 tấn dầu nhiên liệu nặng ra biển.

Điều đáng lo ngại là ngay cả trong điều kiện tương đối thuận lợi - gần cảng, có hạ tầng và lực lượng cứu hộ, công tác xử lý vẫn chậm chạp và kéo dài. Hơn 1 năm sau, dầu vẫn tiếp tục được phát hiện dọc bờ biển. Nhiều hoạt động làm sạch phải dựa vào hàng chục nghìn tình nguyện viên, trong khi hệ thống xử lý chất thải và rào chắn bảo vệ liên tục gặp sự cố.

Theo báo cáo của Nga gửi lên IMO, nước này thậm chí chưa có chiến lược rõ ràng để xử lý sự cố tràn dầu nhiên liệu nặng trong điều kiện lạnh, một điểm yếu nghiêm trọng nếu xét đến tham vọng mở rộng vận tải tại Bắc Cực.

Trong môi trường băng giá, dầu nhiên liệu nặng có xu hướng chìm xuống đáy biển thay vì nổi lên bề mặt, khiến việc thu gom trở nên cực kỳ khó khăn. Khoảng cách giữa các trung tâm cứu hộ tại tuyến Bắc Cực có thể lên tới hàng nghìn km, trong khi băng biển và nhiệt độ dưới 0°C khiến việc triển khai thiết bị gần như bất khả thi trong nhiều thời điểm.

Bên cạnh đó, chất lượng đội tàu cũng là một vấn đề đáng lo ngại. Nhiều tàu trong “hạm đội bóng tối” của Nga hoạt động tại khu vực này có tuổi đời cao, thiếu bảo hiểm và giám sát.

Ước tính trong năm 2025, khoảng một nửa số tàu được phép hoạt động trên tuyến Bắc Cực đã trên 25 năm tuổi, thậm chí có tàu hơn 50 năm. Một số vẫn sử dụng thiết kế thân đơn - loại tàu bị coi là rủi ro cao đối với môi trường.

Các tàu Volgoneft gặp nạn cũng là ví dụ điển hình. Ban đầu được thiết kế cho sông nội địa, sau đó sửa chữa lại để hoạt động ven biển, nhưng lại phải đối mặt với điều kiện vượt quá khả năng thiết kế.

Theo The Moscow Times