Nữ Tiến sĩ gần 30 năm điều trị bệnh bị coi là “án tử”, góp sức đưa kỹ thuật hiếm trên thế giới triển khai tại Việt Nam: “Nhiều bệnh nhân nhận hoá đơn thuốc mà không tin giá rẻ đến vậy”

Theo học chuyên ngành Nhi khoa vì tình yêu trẻ, TS.BS Phạm Thị Việt Hương sau đó bén duyên và gắn bó với lĩnh vực Ung bướu - Nội khoa Ung thư. Với TS Việt Hương, làm bác sĩ ung thư không chỉ đòi hỏi chuyên môn tốt mà còn cần bản lĩnh vững vàng để đồng hành cùng bệnh nhân qua thời khắc khó khăn nhất, giữa lằn ranh sinh tử mong manh.

Không có người thân làm trong ngành y, nữ Tiến sĩ phải tự tìm con đường đi với nghề. Hành trình ấy cũng đi cùng những trăn trở về cách cân bằng giữa sự nghiệp với trách nhiệm của người vợ, người mẹ. Có thời điểm, bác sĩ Hương nghĩ đến việc phải “đánh đổi” để tập trung làm tốt một vai trò.

Tuy nhiên, mỗi khi nhìn vào ánh mắt của bệnh nhân, đặc biệt là những em nhỏ đang nằm viện, bác sĩ Hương lại cảm nhận được niềm hy vọng và khát khao được sống từ các em. Cùng với niềm tin từ bệnh nhân, sự đồng hành của gia đình và đồng nghiệp, nữ Tiến sĩ có thêm điểm tựa để tiếp tục theo đuổi và cống hiến cho lĩnh vực ung bướu - huyết học.

So với thời điểm mới vào nghề, bác sĩ nhận thấy điều trị ung thư tại Việt Nam đã có những thay đổi nổi bật nào? Đâu là những liệu pháp tiên tiến đang được triển khai để tăng hiệu quả điều trị ung thư máu, đặc biệt là với ca bệnh phức tạp?

Y học ung thư Việt Nam đã và đang có những bước tiến lớn. Trước đây, quyết định điều trị chủ yếu dựa trên triệu chứng lâm sàng, hình ảnh học và mô bệnh học cơ bản. Hiện nay, các tiến bộ trong giải phẫu bệnh, hóa mô miễn dịch, xét nghiệm sinh học phân tử và phân tích đột biến gen giúp bác sĩ hiểu rõ hơn đặc điểm của từng khối u, từ đó lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

Một thay đổi quan trọng khác là tư duy điều trị. Chúng ta ngày càng chú trọng hội chẩn đa chuyên khoa, điều trị cá thể hóa, chăm sóc giảm nhẹ nâng cao chất lượng sống, thay vì chỉ tập trung vào việc làm giảm kích thước khối u.

Bên cạnh hóa trị truyền thống, nhiều phương pháp chuyên sâu như ghép tế bào gốc tạo máu, điều trị đích và liệu pháp miễn dịch cũng đã được áp dụng.

Đáng chú ý, tại Vinmec, chúng tôi đã triển khai thành công liệu pháp tế bào CAR-T, mở ra thêm cơ hội điều trị cho bệnh nhân ung thư huyết học tái phát hoặc kháng trị. Tôi tham gia nhóm nghiên cứu và là một trong hai bác sĩ lâm sàng, cùng rất nhiều đồng nghiệp nuôi cấy tế bào, truyền và theo dõi sát bệnh nhân... để xử lý số liệu, viết thành bài báo tổng kết kết quả liệu pháp đăng tạp chí quốc tế.

Với phương pháp này, tế bào lympho của người bệnh được biến đổi gen, gắn vào đó thụ thể khảm, sau đó truyền trở lại cơ thể nhằm nhận diện và tiêu diệt các tế bào ác tính.

Đây là phương pháp rất mới, trên thế giới chưa có nhiều trung tâm làm được. Ca bệnh đầu tiên được Viện nghiên cứu tế bào gốc và Công nghệ gen Vinmec kết hợp khoa Huyết học và trị liệu tế bào Bệnh viện Vinmec điều trị thành công bằng liệu pháp tế bào CAR-T là một bé gái 4 tuổi vào năm 2023.

Chi phí điều trị bằng CAR-T trên thế giới có thể lên tới 500.000 USD - 1 triệu USD (gần 13 - 26 tỷ đồng) tùy từng quốc gia. Việc Việt Nam triển khai công nghệ này có ý nghĩa như thế nào đối với bệnh nhân, cả về chi phí lẫn cơ hội điều trị?

Chi phí điều trị ở nước ngoài không chỉ bao gồm tiền thực hiện liệu pháp mà còn nhiều khoản phát sinh khác. Tại Việt Nam, chúng tôi đã triển khai thành công những ca CAR-T đầu tiên. Theo số liệu tổng kết, chi phí trung bình bằng khoảng 4 tỷ đồng, giúp người bệnh có thêm cơ hội tiếp cận liệu pháp tiên tiến.

Tôi nhớ một bệnh nhi 8 tuổi mắc bệnh bạch cầu cấp dòng lympho tái phát, được điều trị tại cơ sở của chúng tôi cách đây khoảng 3 năm. Gia đình có điều kiện đưa cháu sang Singapore, Trung Quốc nhưng sau khi nghe tư vấn, đã quyết định điều trị tại Việt Nam. Đến nay, cháu đã hoàn tất điều trị khoảng 2 năm rưỡi, vẫn khỏe mạnh và đi học bình thường.

Trường hợp này cho thấy việc triển khai các kỹ thuật tiên tiến ngay trong nước có thể giúp bệnh nhân Việt Nam tiếp cận phương pháp điều trị hiện đại mà không nhất thiết phải ra nước ngoài.

Qua trải nghiệm tu nghiệp và trao đổi chuyên môn ở nước ngoài, bác sĩ nhận thấy năng lực của bác sĩ Việt Nam trong lĩnh vực ung thư hiện nay đang ở đâu so với thế giới?

Chúng ta cần nhìn nhận rằng thế giới hiện nay là thế giới phẳng, bác sĩ Việt Nam có cơ hội học tập và tiếp cận kiến thức từ các trung tâm y tế hiện đại ở châu Âu, Mỹ và nhiều quốc gia khác. Qua những chuyến trao đổi chuyên môn tại Singapore, Mỹ, Đức, Thụy Điển…, tôi nhận thấy y học ung thư Việt Nam đang tiệm cận trình độ của các trung tâm quốc tế.

Các bác sĩ trong nước đã triển khai được nhiều kỹ thuật phức tạp như xạ trị điều biến liều, phẫu thuật ít xâm lấn, điều trị đích, ghép tế bào gốc tạo máu và CAR-T. Đội ngũ bác sĩ cũng có kinh nghiệm lâm sàng phong phú, đặc biệt trong điều trị các ca bệnh nặng, phức tạp hoặc đến viện khi bệnh đã ở giai đoạn muộn.

Lợi thế đang giúp y tế Việt Nam thu hút bệnh nhân quốc tế là khả năng tổ chức khám và điều trị rất nhanh, trong khi chi phí điều trị hợp lý so với một số trung tâm trong khu vực như Singapore hay Đài Loan (Trung Quốc).

Tuy nhiên, hiện nay chúng ta chưa có hệ thống dữ liệu theo dõi dài hạn, chẳng hạn về tỷ lệ khỏi bệnh, tái phát và thất bại điều trị. Đây là cơ sở quan trọng để đánh giá hiệu quả điều trị và xây dựng chính sách y tế phù hợp.

Dù các phương pháp điều trị đã có nhiều tiến bộ, không ít người vẫn mặc định “ung thư là án tử”. Theo bác sĩ, đâu là những hiểu lầm phổ biến cần được thay đổi?

Theo tôi, có 3 hiểu lầm phổ biến về bệnh lý này.

Thứ nhất, ung thư vẫn thường bị nhìn nhận như một căn bệnh nan y vô phương cứu chữa, đồng nghĩa với cái chết. Quan niệm này bắt nguồn từ thời điểm các phương pháp điều trị còn hạn chế. Hiện nay, điều trị ung thư đã có nhiều tiến bộ. Phẫu thuật ngày càng chính xác, ít xâm lấn, có thể được cá thể hóa và hỗ trợ bằng robot trong những trường hợp phù hợp.

Ngay cả khi bệnh đã ở giai đoạn muộn, nếu được điều trị phù hợp, kiểm soát triệu chứng và chăm sóc tốt, người bệnh vẫn có thể kéo dài sự sống thêm nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.

Thứ hai, một số người cho rằng điều trị ung thư phải dùng thuốc đắt tiền hoặc ra nước ngoài mới có hiệu quả. Thực tế, điều trị ung thư đôi khi có những thuốc giá rất rẻ, nhất là khi bệnh được phát hiện sớm. Điều quan trọng nhất là chẩn đoán chính xác, xác định đúng giai đoạn bệnh, đánh giá nhóm nguy cơ và lựa chọn phác đồ phù hợp. Có những bệnh nhân khi nhận hoá đơn thuốc còn bất ngờ hỏi tôi: “Bác sĩ ơi sao thuốc rẻ thế”.

Thứ ba, nhiều người sợ điều trị ung thư do tiếp nhận thông tin chưa đầy đủ. Người lo phẫu thuật khiến bệnh nặng hơn, người sợ hóa trị gây hại gan, thận hoặc xạ trị làm tổn thương cơ thể nghiêm trọng.

Tất nhiên, mỗi phương pháp đều có nguy cơ tác dụng phụ và biến chứng. Bác sĩ chuyên khoa có thể đánh giá nguy cơ, lựa chọn phác đồ phù hợp và chủ động xử trí khi cần thiết. Điều khiến chúng tôi tiếc nuối là có những bệnh nhân vì quá sợ hãi nên ở nhà, đến khi bệnh tiến triển nặng, không thể chịu đựng được nữa mới tìm đến bệnh viện.

Nhiều người cho rằng ung thư chủ yếu liên quan đến tuổi tác, môi trường và lối sống. Tuy nhiên, trên thực tế, ngay cả trẻ nhỏ thậm chí mới vài tháng tuổi, cũng có thể mắc bệnh. Vì sao lại có tình trạng này, thưa bác sĩ?

Một hiểu lầm phổ biến là trẻ còn quá nhỏ, chưa tiếp xúc với nhiều yếu tố nguy cơ nên không thể mắc ung thư. Tôi từng gặp những người mẹ thắc mắc vì sao con mới 3 tháng tuổi, hầu như chỉ ở nhà mà vẫn mắc bệnh.

Thực tế, cơ chế hình thành ung thư ở trẻ em có nhiều điểm khác với người lớn. Ung thư ở người trưởng thành thường liên quan đến những tổn thương tế bào tích lũy qua nhiều năm do tuổi tác, lối sống hoặc các yếu tố môi trường. Trong khi đó, ung thư ở trẻ em thường liên quan nhiều hơn đến những biến đổi di truyền phát sinh trong quá trình phát triển tế bào, thậm chí từ giai đoạn phôi thai. Một số trường hợp liên quan đến các hội chứng di truyền.

Vì vậy, cha mẹ không nên tự trách mình rằng con mắc ung thư do ăn uống không đúng cách hay chăm sóc chưa tốt. Phần lớn ung thư ở trẻ em không thể phòng ngừa bằng những thay đổi thông thường trong chế độ ăn uống và lối sống.

Cha mẹ cần lưu ý các dấu hiệu bất thường như sốt kéo dài không rõ nguyên nhân, bầm tím hoặc chảy máu bất thường, nổi khối u hoặc hạch, đau xương dai dẳng, đau đầu hoặc lé mắt. Những biểu hiện này không đồng nghĩa với ung thư, nhưng trẻ nên được đưa đi khám để xác định nguyên nhân và xử trí kịp thời.

Bên cạnh những hiểu lầm phổ biến, hiện nay còn có nhiều thông tin truyền miệng, quảng cáo thực phẩm hay các phương pháp dân gian được cho là có thể chữa khỏi ung thư. Bác sĩ có lời khuyên gì để người bệnh nhận diện đúng thông tin về ung thư và lựa chọn phương pháp phù hợp?

Khi đối diện với ung thư, mong muốn tìm mọi cơ hội để cứu mình là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, chính nỗi sợ và hy vọng cũng khiến người bệnh dễ bị tổn thương trước những lời quảng cáo thiếu căn cứ.

Hiện chưa có đủ bằng chứng khoa học đáng tin cậy cho thấy thực phẩm chức năng, chế độ ăn đặc biệt hay các phương pháp truyền miệng có thể thay thế những phương pháp điều trị ung thư đã được chứng minh hiệu quả. Dinh dưỡng tốt giúp duy trì thể trạng và hỗ trợ điều trị, nhưng không thể thay thế thuốc, phẫu thuật hay xạ trị khi có chỉ định.

Tôi đặc biệt lo ngại khi người bệnh tự ý ngừng hoặc trì hoãn điều trị để thử những phương pháp chưa được kiểm chứng. Một số sản phẩm không rõ thành phần còn có thể tương tác với thuốc hoặc ảnh hưởng đến gan, thận.

Trước những lời quảng cáo về cách chữa ung thư, người bệnh nên đặt 3 câu hỏi: Phương pháp này có bằng chứng khoa học đáng tin cậy không? Hiệu quả đã được chứng minh ở nhóm bệnh nhân nào? Ai chịu trách nhiệm nếu xảy ra tác dụng phụ?

Nếu muốn sử dụng thực phẩm bổ sung hoặc thay đổi chế độ ăn, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ điều trị. Tôi mong người bệnh được tiếp cận thông tin trung thực, thay vì bị khai thác nỗi sợ. Hy vọng là rất cần thiết, nhưng hy vọng phải đi cùng sự thật và những quyết định có cơ sở khoa học.

Thường xuyên đối mặt với những trăn trở của bệnh nhân về chi phí điều trị và khả năng chữa khỏi bệnh, liệu đây có phải áp lực lớn đối với các bác sĩ ung thư?

Tôi nghĩ đây là một trong những áp lực lớn nhất của người làm ung bướu. Khi tư vấn điều trị, chúng tôi không chỉ cân nhắc hiệu quả chuyên môn mà còn phải tính đến khả năng chi trả, điều kiện gia đình và khả năng duy trì điều trị lâu dài.

Có những cuộc trao đổi rất khó khăn, bởi bác sĩ hiểu rằng một phương pháp có thể đem lại lợi ích nhưng chi phí lại vượt quá khả năng của gia đình. Vì vậy, chúng tôi không thể chỉ đưa ra phác đồ lý tưởng trên giấy mà cần cân nhắc hoàn cảnh thực tế, giải thích các lựa chọn phù hợp cho bệnh nhân. Đồng thời, các bác sĩ cũng hỗ trợ người bệnh tiếp cận bảo hiểm y tế, các chương trình hỗ trợ hoặc thử nghiệm lâm sàng nếu đủ điều kiện.

Điều tôi luôn cố gắng giữ là sự trung thực: không hứa chữa khỏi khi chưa có cơ sở, nhưng cũng không lấy tiên lượng xấu làm lý do để từ bỏ người bệnh. Ngay cả khi không thể chữa khỏi, chúng ta vẫn có thể giảm đau, kiểm soát triệu chứng và giúp người bệnh có chất lượng sống tốt hơn.

Trong gần 30 năm làm nghề, câu chuyện nào về bệnh nhân khiến bác sĩ nhớ mãi?

Ba thập kỷ trong nghề, tôi đã gặp rất nhiều bệnh nhi với những hoàn cảnh khác nhau. Có em còn quá nhỏ, chưa hiểu vì sao phải vào viện và trải qua những đợt điều trị đau đớn. Có em ở tuổi dậy thì xinh đẹp nhưng phải đối diện với việc rụng tóc, ảnh hưởng tâm lý. Có em từng là cầu thủ bóng đá của trường, mơ ước trở thành cầu thủ chuyên nghiệp nhưng cuối cùng phải cắt cụt chi vì bệnh. Có cha mẹ phải hy sinh sự nghiệp, dốc hết tài sản để đưa con đi điều trị.

Không phải câu chuyện nào cũng có kết thúc như mong muốn, nhưng chúng tôi trân trọng niềm vui từ những thay đổi nhỏ: khối u thu nhỏ, sức khỏe của trẻ cải thiện, ánh mắt cha mẹ bớt tuyệt vọng.

Rồi có những em trưởng thành, gọi điện báo “Mẹ ơi con đỗ đại học rồi”, “Con mời mẹ về dự đám cưới”. Gần đây, vào đầu tháng 10, tôi vô cùng xúc động khi một em gọi cho tôi, báo “Vợ con mới sinh em bé được 3,9kg, đáng yêu lắm”. Đó là niềm vui không tiền bạc nào có thể mua được.

Ngay cả với những bệnh nhi không may qua đời, chúng tôi vẫn nhận được những lời chia sẻ khiến mình xúc động. Có người mẹ nói rằng gia đình biết ơn vì các bác sĩ đã giúp con có thêm 3 năm sống bên những người thân yêu. Dù đau lòng, chúng tôi vẫn động viên gia đình và tự nhủ rằng mình đã đồng hành với đứa trẻ đến giây phút cuối cùng.

Chính những đứa trẻ và gia đình đã tin tưởng chúng tôi giúp tôi tiếp tục làm nghề. Các em dạy tôi về sự dũng cảm, kiên cường, hy vọng và giá trị của cuộc sống.

Với một chuyên ngành đặc thù như Ung thư, các bác sĩ đang làm thế nào để đào tạo thành công đội ngũ kế cận?

Tôi thường nói với các học trò rằng các em có nhiều lợi thế hơn thế hệ chúng tôi trước đây. Ngày ấy, chúng tôi gần như không có Wi-Fi, Google, điện thoại thông minh, thậm chí cả máy tính, nên việc học tập rất khó khăn. Ngày nay, các bác sĩ trẻ có thể tiếp cận kiến thức toàn cầu qua Internet, bản thân các bạn cũng có sức trẻ, thành thạo về công nghệ, ngoại ngữ và có khả năng thích nghi nhanh.

Nhiệm vụ của chúng tôi là đào tạo, chuyển giao kinh nghiệm và truyền cảm hứng cho thế hệ sau, không chỉ về chuyên môn mà còn về tình yêu nghề và nhiệt huyết với công việc. Những bài học, kể cả những trải nghiệm đau thương mà thế hệ chúng tôi đã trải qua, có thể giúp các em tránh được một số sai lầm và mang lại nhiều cơ hội điều trị tốt hơn cho người bệnh.

Trong tương lai, bác sĩ có dự định hoặc ước mơ nào vẫn đang ấp ủ?

Một ước mơ tôi ấp ủ nhiều năm nay là xây dựng câu lạc bộ hỗ trợ, chia sẻ và đồng hành với những người mẹ có con mắc ung thư, đặc biệt là những người đã mất con vì căn bệnh này. Câu lạc bộ có thể tổ chức các hoạt động ngoại khóa, tạo cơ hội để họ chia sẻ và từng bước chữa lành tổn thương tinh thần. Tuy nhiên, để duy trì lâu dài, câu lạc bộ cần có kinh phí và nhân lực.

Ung thư là nỗi đau của cả người bệnh và gia đình, nhưng có lẽ không từ ngữ nào diễn tả hết nỗi đau của một người mẹ mất con. Họ có thể luôn tự hỏi liệu mình có làm điều gì sai, hay nếu đưa con đến bệnh viện sớm hơn, có đủ tiền điều trị thì kết quả có khác không. Những câu hỏi ấy khiến nhiều người mẹ tự trách móc, dằn vặt bản thân trong thời gian dài.

Tôi đã đồng hành với những người mẹ như vậy. Bản thân cũng là một người mẹ, từng trải qua những lúc con ốm đau, nên tôi phần nào hiểu được nỗi lo lắng và đau đớn của họ.

Tôi nghĩ nhiệm vụ của bác sĩ không nhất thiết kết thúc khi bệnh nhân xuất viện, cũng không nên chấm dứt hoàn toàn khi người bệnh qua đời. Những gia đình mất người thân, đặc biệt là những người mẹ mất con vì ung thư, vẫn rất cần được sẻ chia và hỗ trợ về tinh thần. Tôi hy vọng một ngày nào đó có thể biến ước mơ này thành hiện thực.

Nhân ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, bác sĩ muốn nhắn nhủ điều gì đến những đồng nghiệp nữ đang làm việc trong ngành Y?

Tôi muốn gửi lời động viên đến những người phụ nữ đang theo đuổi một nghề nghiệp nhiều trách nhiệm và thách thức như ngành Y, đặc biệt là chuyên ngành ung thư.

Ngoài công việc ở bệnh viện, chúng ta còn là người mẹ, người vợ, người con trong gia đình. Vì vậy, phụ nữ đôi khi phải nỗ lực nhiều hơn để cân bằng các vai trò. Sẽ có lúc chúng ta cảm thấy chưa làm tốt việc chăm sóc gia đình vì quá bận rộn, hoặc băn khoăn có nên tạm gác sự nghiệp để dành nhiều thời gian hơn cho người thân.

Bản thân tôi cũng từng trăn trở như vậy. Có những giây phút yếu lòng là bình thường nhưng tôi tin rằng đó chỉ là những giai đoạn nhất định trong cuộc đời làm nghề. Tôi chọn cách chia sẻ với chồng về đặc thù công việc, đồng thời giải thích cho các con hiểu tùy theo từng giai đoạn trưởng thành.

May mắn là chồng tôi luôn thấu hiểu và tạo điều kiện. Có những dịp vừa Giao thừa xong, hai vợ chồng đang ở quê cách bệnh viện khá xa, anh vẫn dùng xe máy đưa tôi đi trực từ 4-5h sáng. Các con tôi cũng từng theo mẹ đến bệnh viện và ngủ cùng mẹ khi mới 4-6 tuổi.

Chúng ta không nhất thiết phải lựa chọn giữa sự nghiệp và gia đình theo cách chỉ có một bên được tồn tại. Phụ nữ hoàn toàn vừa làm người vợ, người mẹ tốt và trở thành một bác sĩ giỏi. Muốn vậy, mỗi người cần học cách cân bằng cuộc sống, cảm xúc, giải tỏa áp lực và yêu thương bản thân.

Sau nhiều năm làm nghề, tôi càng hiểu rằng thành công đôi khi không được đo bằng chức danh, chức vụ hay những điều người khác nhìn thấy. Tôi mong mỗi người phụ nữ hãy luôn có khát vọng, không ngừng học hỏi, làm nghề bằng sự tử tế và tin vào giá trị của bản thân.

Xin cảm ơn bác sĩ vì những chia sẻ này!