Phản đòn phương Tây, Nga và Trung Quốc 'bắt tay' thống trị một lĩnh vực Mỹ từng dẫn đầu thế giới

Theo báo cáo của Hiệp hội Hạt nhân Thế giới (WNA) và Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), trong số 9 nhà máy điện hạt nhân quy mô lớn khởi công vào năm 2025, có tới 7 dự án đặt tại Trung Quốc, 1 tại Nga và 1 tại Hàn Quốc.

Theo đó, hai quốc gia Á-Âu này chiếm đến 90% hoạt động xây dựng nhà máy hạt nhân mới trên toàn thế giới.

Trung Quốc hiện đang triển khai 27 lò phản ứng hạt nhân, với tổng công suất lắp đặt khoảng 64 GW, tương đương với Pháp - quốc gia đứng thứ 2 toàn cầu về sản lượng điện hạt nhân. Chính phủ Bắc Kinh đặt mục tiêu nâng tổng công suất lên 110 GW vào năm 2030, chính thức vượt qua Mỹ để trở thành nhà sản xuất điện hạt nhân lớn nhất thế giới.

Trong năm 2025, Trung Quốc đã đưa vào vận hành thương mại tổ máy số 1 và 2 tại nhà máy điện hạt nhân Trương Châu (Phúc Kiến), sử dụng công nghệ Hualong One, được tuyên bố là thành tựu phát triển nội địa. 6 tổ máy Hualong One đang hoạt động tại Trung Quốc và 2 tổ máy tại Pakistan, minh chứng cho tham vọng xuất khẩu công nghệ hạt nhân ra thế giới.

Không chỉ dừng lại ở các lò phản ứng công suất lớn, Trung Quốc còn tích cực đầu tư vào công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR). Năm ngoái, dự án SMR Linglong One ở đảo Hải Nam đã thử nghiệm hệ thống làm mát thành công, mở đường cho việc vận hành chính thức trong năm 2026. Với công suất 125 MW, SMR được kỳ vọng sẽ tạo ra mô hình cung cấp điện hạt nhân linh hoạt hơn, giảm chi phí đầu tư ban đầu và phù hợp với các khu vực xa xôi hoặc cơ sở công nghiệp vừa và nhỏ.

Trái ngược với mô hình tập trung nội địa của Trung Quốc, Nga lựa chọn con đường xuất khẩu công nghệ hạt nhân làm đòn bẩy ảnh hưởng địa chính trị. Trong vòng 1 thập kỷ qua, 19 nhà máy điện hạt nhân do Nga thiết kế đã được khởi công tại các quốc gia đang phát triển như Thổ Nhĩ Kỳ, Bangladesh và Ai Cập. Tại nhà máy điện hạt nhân El Dabaa ở Ai Cập, Nga vừa hoàn tất lắp đặt bình áp lực - một mốc quan trọng trong quá trình xây dựng.

Điều đặc biệt là, Nga không chỉ bán công nghệ và thiết bị mà còn tham gia vào toàn bộ chuỗi giá trị, bao gồm thiết kế, thi công, vận hành, bảo trì, cung cấp nhiên liệu và xử lý khi ngừng hoạt động. Theo đánh giá của giới chuyên môn, mối quan hệ kéo dài hàng thế kỷ như vậy sẽ giúp Moscow củng cố ảnh hưởng lâu dài tại các quốc gia đối tác.

Tuy nhiên, cuộc xung đột ở Ukraine đã khiến nhiều dự án bị trì hoãn. Nhà máy Akkuyu ở Thổ Nhĩ Kỳ do Nga xây dựng đang đối mặt với khó khăn tài chính, khiến thời điểm vận hành bị lùi lại sau năm 2023 như dự kiến ban đầu.

Tổng thống Nga Vladimir Putin gần đây cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của SMR trong tương lai và cho biết nước này sẽ đưa SMR vào sản xuất hàng loạt, nhằm đón đầu xu hướng năng lượng phi tập trung.

Trong khi đó, tại Mỹ, từ sau năm 2013, không có nhà máy điện hạt nhân thương mại nào mới được xây dựng. Tuy nhiên, nhu cầu điện gia tăng nhờ bùng nổ trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn đang tạo ra áp lực mới. Những trung tâm dữ liệu hoạt động 24/7 đòi hỏi nguồn năng lượng ổn định, điều mà năng lượng tái tạo chưa thể đáp ứng đầy đủ.

Tổng thống Donald Trump đã ký sắc lệnh khởi công 10 nhà máy điện hạt nhân lớn mới vào năm 2030. Chính quyền của ông cũng đầu tư 400 triệu USD cho TVA (Tennessee Valley Authority) và các đơn vị liên kết để phát triển SMR. Một trong các SMR đầu tiên dự kiến sẽ đi vào vận hành trước năm 2032, sử dụng công nghệ liên doanh giữa GE Vernova và Hitachi.

Ngoài ra, công ty NuScale Power của Mỹ cũng đang trong lộ trình cung cấp khoảng 70 SMR với tổng công suất 6 GW cho TVA. Dự án này có sự tham gia đầu tư của các doanh nghiệp Nhật Bản như IHI và có thể sử dụng linh kiện do Nhật sản xuất.

Tại châu Âu, Mỹ và Nhật Bản, thập niên 2000 và 2010 chứng kiến sự thúc đẩy mạnh mẽ hướng tới năng lượng hạt nhân nhằm mục tiêu khử carbon. Song, sự cố tại Fukushima Daiichi năm 2011 đã khiến niềm tin vào tính an toàn của công nghệ hạt nhân sụp đổ. Giờ đây, với sự tiến bộ của trí tuệ nhân tạo, một “giai đoạn phục hưng thứ hai" đang đến gần.

Theo Nikkei Asia