Phía sau lớp vỏ "AI cho mọi người": Một hệ thống phân tầng kinh tế mới đang hình thành từ những dòng code

Theo The Wired, sự phân hóa ngày càng sâu sắc về chất lượng của các trợ lý AI tự chủ (AI Agent) đang tạo ra một hệ thống kinh tế hai tầng vị thế. Ở đó, các tập đoàn lớn sở hữu nguồn lực khổng lồ đang nhân bản quy mô không giới hạn, trong khi những doanh nghiệp nhỏ bị mắc kẹt với các công cụ giá rẻ, độ tin cậy thấp và đầy rẫy rủi ro.

AI cũng phân đẳng cấp

Kể từ khi OpenClaw bùng nổ trên thị trường dưới cái tên Clawdbot vào tháng 11 năm ngoái, thế giới đã chứng kiến một làn sóng chuyển dịch chưa từng có. Từ các cá nhân cho đến các tập đoàn đa quốc gia đều hào hứng đón nhận các tác nhân trí tuệ nhân tạo (AI Agent) để tự động hóa viết mã nguồn, gửi email, vận hành cửa hàng trực tuyến và hàng tá công việc khác. Giới chuyên gia dự báo AI Agent sẽ trở nên phổ biến rộng khắp trong những năm tới.

Thế nhưng, đi kèm với sự bùng nổ này là một nỗi lo ngại ngày càng hiện hữu về sự bất bình đẳng tác nhân (agentic inequality) và những hệ lụy kinh tế sâu sắc mà nó gây ra cho các doanh nghiệp, quốc gia và toàn thể người lao động.

Về bản chất, các AI Agent được xây dựng trên nền tảng của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), sở hữu khả năng tư duy logic và tự đưa ra hành động để hoàn thành các tác vụ phức tạp thay mặt cho người dùng. Chúng từng được kỳ vọng là công cụ giải phóng con người khỏi những công việc lặp đi lặp lại mang tính chất thủ công để tập trung vào các giá trị sáng tạo cao hơn.

Trớ trêu thay, ở thời điểm hiện tại, rất nhiều AI Agent phổ thông vẫn thất bại ngay từ những tác vụ cơ bản nhất, thậm chí tự ý thực hiện các hành động chưa được cấp phép. Trong khi đó, các gã khổng lồ công nghệ như Google, Amazon, Anthropic và Perplexity lại liên tục tung ra các thế hệ Agent có khả năng hoạt động độc lập với độ phức tạp tăng dần theo cấp số nhân.

Khi các AI Agent thâm nhập sâu hơn vào guồng quay của nền kinh tế toàn cầu, các công ty có khả năng triển khai chúng một cách bài bản sẽ thu về những khoản lợi nhuận khổng lồ, tạo ra khoảng cách không thể san lấp với những đối thủ chậm chân.

Nhận định về vấn đề này trên tờ Rest of World (RoT), ông Nick Srnicek, Giảng viên cao cấp về Kinh tế số tại Đại học King’s College London, cho rằng thế giới sẽ sớm chứng kiến những bất bình đẳng mới về khả năng tiếp cận, quy mô, chất lượng và niềm tin.

Đó là ranh giới phân cực giữa nhóm có Agent và nhóm không có, nhóm sở hữu Agent chất lượng cao và nhóm phải dùng Agent chất lượng thấp, nhóm có thể tối ưu hàng loạt Agent và nhóm chỉ có vài công cụ đơn lẻ, và nghiêm trọng nhất là nhóm có thể đặt trọn niềm tin vào Agent của mình với nhóm luôn phải hoài nghi về tính chính xác của công cụ đang dùng.

Ông Nick Srnicek cảnh báo thêm rằng việc sở hữu các Agent vượt trội sẽ giúp các doanh nghiệp dẫn đầu định hình lại cuộc chơi. Kết quả của mọi cuộc đàm phán thương mại và giao dịch kinh doanh sẽ bị bóp méo một cách có hệ thống theo hướng có lợi cho bên có quyền tiếp cận công nghệ cao hơn. Sự bất bình đẳng này cuối cùng sẽ đóng băng thành một hệ thống thống trị quyền lực mới trên thị trường.

Tác động kinh tế của làn sóng này là không thể phủ nhận. Theo một báo cáo năm ngoái từ McKinsey, các robot và tác nhân vận hành bằng AI có thể tạo ra giá trị kinh tế khổng lồ lên tới khoảng 2.900 tỷ USD mỗi năm tại Mỹ vào năm 2030. Báo cáo này cũng nhấn mạnh tương lai của mọi ngành nghề sẽ là sự cộng sinh chặt chẽ giữa con người, các AI Agent và hệ thống robot tự động.

Lợi thế cộng dồn từ việc chiếm lĩnh sớm sân chơi

Hiện tại, các quốc gia như Singapore và Trung Quốc đã nhanh chóng ban hành các khung pháp lý để quản lý AI Agent, tập trung mạnh mẽ vào tính an toàn và trách nhiệm giải trình. Tại Trung Quốc, chính quyền các địa phương thậm chí đang thúc đẩy mô hình "công ty một thành viên", những startup siêu nhỏ chỉ có một nhà sáng lập kết hợp với lực lượng lao động là các AI Agent như một phần của chính sách công nghiệp trọng điểm. Tại Ấn Độ, các nhà khởi nghiệp cũng đang ráo riết ứng dụng Agent để cắt giảm chi phí vận hành tối đa và mở rộng quy mô với tốc độ chóng mặt.

Minh chứng rõ nét nhất cho xu hướng này là Raman Choudhary, nhà sáng lập startup DentNode tại Bengaluru, Ấn Độ. Từ năm ngoái, cựu kỹ sư phần mềm này đã đưa tác nhân Claude Code vào quy trình vận hành nền tảng kết nối các phòng khám và phòng lab nha khoa của mình. Trợ lý AI này đảm nhận từ việc rà soát lỗi mã nguồn, nghiên cứu thị trường, soạn thảo tài liệu quảng cáo, xây dựng mô hình tài chính cho đến chuẩn bị nội dung cho các cuộc gọi với đối tác lớn.

Raman Choudhary chia sẻ nếu không có sự hỗ trợ của AI Agent, ông sẽ phải tuyển thêm ít nhất một kỹ sư lập trình, một chuyên viên nghiên cứu bán thời gian và một nhân viên phụ trách nội dung marketing.

Tính theo mặt bằng lương tại Ấn Độ, chi phí đó sẽ ngốn tối thiểu từ 1,5 triệu đến 2,5 triệu Rupee (tương đương khoảng 15.700 USD đến 26.000 USD) mỗi năm, chưa kể gánh nặng quản lý nhân sự đi kèm. Trong khi đó, hệ thống vận hành bằng Agent hiện tại của DentNode chỉ tiêu tốn của ông vài trăm USD mỗi tháng.

Dù tiếp cận cùng một mô hình Claude như các đối thủ tại Mỹ, Raman Choudhary thừa nhận công cụ này ban đầu không được tối ưu hóa cho các quy trình làm việc đặc thù tại Ấn Độ, bao gồm hệ thống thanh toán khu vực, luật thuế địa phương và ngôn ngữ bản địa.

Tuy nhiên, ông khẳng định đòn bẩy công nghệ tại đây là vô cùng lớn. Những ai sớm làm chủ được công cụ này sẽ xây dựng được những doanh nghiệp có quy mô lớn vượt trội so với nguồn vốn bỏ ra.

Thách thức

Dẫu vậy, bức tranh toàn cảnh không chỉ có màu hồng. Trong khi việc ứng dụng AI tạo sinh đang tăng trưởng trên toàn cầu, khoảng cách giữa các quốc gia giàu và nghèo lại ngày một nới rộng. Ông Matthew Sharp, nghiên cứu viên tại Sáng kiến Quản trị AI thuộc Oxford Martin, nhận định rằng việc sở hữu quyền truy cập vào một mô hình nền tảng hoàn toàn khác biệt với việc sở hữu một AI Agent có độ tin cậy cao.

Theo phân tích của Matthew Sharp, mọi lớp phát triển phía trên mô hình cốt lõi bao gồm cấu trúc khung (scaffolding), tích hợp công cụ, bảo mật, thiết kế quy trình làm việc và giám sát vận hành đều đòi hỏi kỹ năng chuyên môn rất cao và nguồn vốn đầu tư khổng lồ. Rào cản này không chỉ tạo ra sự phân hóa giữa các quốc gia, mà còn khoét sâu khoảng cách giữa các doanh nghiệp và các cá nhân ngay trong lòng các nước phát triển.

Một tập đoàn dồi dào tài chính có thể dễ dàng tích hợp các Agent vào kho dữ liệu nội bộ độc quyền, hệ thống phần mềm lõi, quy trình mua sắm, hoạt động chăm sóc khách hàng và các luồng ra quyết định chiến lược. Tương tự, một cá nhân giàu có có thể chi trả cho các Agent cao cấp để giải quyết các thủ tục pháp lý phức tạp, tối ưu hóa danh mục đầu tư tài chính, đàm phán hợp đồng hoặc tiếp cận nhanh chóng các dịch vụ công chất lượng cao.

Hệ quả là những Agent thông minh hơn sẽ giúp những cá nhân và tổ chức vốn đã có lợi thế tiếp tục đi nhanh hơn, thương lượng hiệu quả hơn, né tránh các sai lầm đắt giá và tích lũy thêm nhiều đặc quyền mới. Rủi ro lớn nhất ở đây không đơn thuần là câu chuyện người dùng AI và người không dùng AI, mà là việc những khác biệt nhỏ trong chất lượng và mức độ tích hợp của Agent ở hiện tại sẽ tích tụ thành những hố sâu ngăn cách khổng lồ về kết quả đầu ra trong tương lai.

Ngoài ra, một rủi ro hiện hữu khác là các chính phủ hoặc các công ty công nghệ lớn sở hữu hạ tầng như Anthropic hay OpenAI có thể đơn phương cắt quyền truy cập bất kỳ lúc nào. Điều này khiến các quốc gia và người dân vốn đã quá phụ thuộc vào Agent rơi vào trạng thái cực kỳ dễ bị tổn thương.

Đối với phần lớn người dân tại các nước đang phát triển, họ không cần một Agent nghiên cứu học thuật siêu việt như các kỹ sư công nghệ. Cái họ thực sự cần là một công cụ an toàn, đáng tin cậy, chi phí thấp để xử lý các tác vụ hành chính rườm rà hằng ngày.

Trừ khi có những chiến lược thiết kế mang tính chủ động và bao trùm từ cấp độ vĩ mô, bằng không, các Agent phân khúc cao cấp sẽ chỉ tiếp tục giúp nhóm thiểu số vốn đã có đặc quyền bứt phá nhanh hơn. Trong khi đó, phần còn lại của thế giới sẽ phải chấp nhận chung sống với những hệ thống công nghệ yếu kém hơn, nhiều rủi ro hơn và hoàn toàn bị cô lập khỏi dòng chảy chính của nền kinh tế mới.

*Nguồn: Wired, RoT