Sửa đổi Luật Đất đai năm 2024:Lấy hiệu quả sử dụng đất làm thước đo cốt lõi

Phân cấp triệt để không có nghĩa buông lỏng

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều mô hình tăng trưởng đột phá, việc tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về đất đai đang được triển khai rốt ráo, thể hiện quyết tâm chính trị rất cao của Đảng và Nhà nước trong việc thể chế hóa Nghị quyết số 21-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV.

Trao đổi về tinh thần đổi mới này, nhiều chuyên gia pháp lý và nhà quản lý nhấn mạnh rằng, điểm sáng lớn nhất trong lần sửa đổi này nằm ở sự dịch chuyển căn bản về triết lý quản lý đất đai. Đất đai lâu nay không chỉ là tư liệu sản xuất đặc biệt mà còn là nguồn lực quốc gia mang tính quyết định đối với sự phát triển kinh tế - xã hội.

Do đó, hệ thống pháp luật cần phải đóng vai trò “kiến tạo, đi trước, mở đường”. Thay vì duy trì tư duy quản lý an toàn theo lối mòn hành chính, định hướng sửa đổi luật lần này đòi hỏi sự thay đổi toàn diện sang quản trị hiện đại.

Cụ thể hóa định hướng này, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên lưu ý rằng, mỗi chính sách sửa đổi phải bảo đảm sự hài hòa giữa yêu cầu quản lý nhà nước và động lực phát triển, tạo không gian thuận lợi tối đa cho người dân, doanh nghiệp nhưng đồng thời phải giữ vững vai trò định hướng, kiểm soát của Nhà nước đối với lĩnh vực trọng yếu này.

Song hành với yêu cầu khơi thông nguồn lực là bài toán phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho địa phương gắn liền với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp theo phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia kinh tế và đô thị, phân cấp triệt để không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Thẩm quyền giao đất, cho thuê đất, quyết định giá đất và chuyển mục đích sử dụng đất được trao quyền sâu rộng hơn cho cấp cơ sở thì càng đòi hỏi những thiết chế kiểm soát quyền lực đủ tầm.

Các quy định pháp luật cần xây dựng một khung trình tự thủ tục hành chính thống nhất trên toàn quốc kết hợp cơ chế kiểm tra, giám sát, truy vết dữ liệu minh bạch. Điều này giúp triệt để xóa bỏ tâm lý sợ trách nhiệm, đùn đẩy trong đội ngũ cán bộ cơ sở, đồng thời bịt kín các khoảng trống pháp lý có thể làm phát sinh tiêu cực, thất thoát tài sản công hay các nhóm lợi ích cục bộ...

Tái thiết cuộc sống và xử lý dứt điểm điểm nghẽn

Bên cạnh các công cụ tài chính, quy hoạch và quản trị vĩ mô, định hướng sửa đổi Luật Đất đai năm 2024 ghi nhận những bước tiến dài mang đậm tính nhân văn và thực tiễn cao đối với quyền lợi trực tiếp của người dân.

Điểm nhấn đột phá được dư luận và các nhà nghiên cứu xã hội đặc biệt đánh giá cao là việc chuyển mạnh từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang tư duy “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất”.

Nhiều đại biểu và chuyên gia phân tích rằng, việc thu hồi đất vì mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và lợi ích quốc gia, công cộng không chỉ đơn thuần là việc đền bù giá trị vật chất của công trình hay diện tích đất đai bị mất. Yêu cầu cốt lõi được luật hóa cần bảo đảm người có đất bị thu hồi có chỗ ở, điều kiện sống, hạ tầng xã hội từ y tế, giáo dục cho đến việc làm và sinh kế bền vững bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.

Việc ưu tiên bố trí tái định cư bằng đất hoặc nhà ở có cùng mục đích sử dụng, thu hẹp tối đa các trường hợp bồi thường bằng tiền khi chưa có quỹ nhà đất phù hợp, chính là giải pháp gốc rễ để giữ vững ổn định xã hội, củng cố niềm tin của nhân dân vào các chủ trương phát triển của Đảng và Nhà nước.

Không dừng ở đó, việc xử lý dứt điểm các tồn tại lịch sử liên quan đến đất có nguồn gốc từ các nông trường, lâm trường quốc doanh cũng là một thử thách lớn đòi hỏi tư duy lập pháp sắc bén. Theo các chuyên gia nông nghiệp và địa chính, nhiều diện tích đất nông lâm nghiệp đã bị lấn chiếm trái phép qua nhiều thời kỳ, tạo những chồng chéo pháp lý phức tạp tại các địa phương.

Định hướng sửa đổi lần này hướng tới việc luật hóa các cơ chế xử lý thực chất: Không hợp thức hóa hành vi vi phạm pháp luật, đồng thời không để những bất cập từ lịch sử quản lý biến thành rào cản tước đoạt quyền lợi chính đáng của những người đang sử dụng đất ổn định, thiện chí.

Thêm vào đó, việc xử lý đồng bộ mối quan hệ liên thông giữa Luật Đất đai năm 2024, Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh bất động sản, Luật Dữ liệu cùng các nghị quyết chuyên đề của Quốc hội (như Nghị quyết số 254/2025/QH15 ngày 11-12-2025 của Quốc hội quy định một số cơ chế, chính sách tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong tổ chức thi hành Luật Đất đai) sẽ tạo hệ sinh thái pháp lý thống nhất, minh bạch.

Khi các quy định về dữ liệu đất đai được số hóa, chuẩn hóa, bảo đảm tính truy vết cao, thị trường bất động sản sẽ được điều tiết lành mạnh hơn thông qua các công cụ thuế đối với đất bỏ hoang, chậm đưa vào sử dụng hay kiểm soát tốt thặng dư địa tô.

Hy vọng, việc hoàn thiện toàn diện Luật Đất đai năm 2024 lần này sẽ tạo “cú hích” thể chế mạnh mẽ, khơi thông dòng chảy nguồn lực đất đai, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, qua đó tạo đà vững chắc đưa nền kinh tế nước ta bước vào chu kỳ phát triển năng động, hiệu quả, bền vững hơn.