Thấy gì từ động thái NHNN tăng cường kiểm tra việc giảm lãi suất của các ngân hàng thương mại?

Động thái trên của cơ quan điều hành thêm một lần nữa khẳng định quyết tâm trấn áp làn sóng lãi suất đang “âm thầm” tăng tại một số NHTM gần đây và hướng tới ổn định mặt bằng lãi suất thị trường nhằm hỗ trợ doanh nghiệp và người dân.

Dẫu vậy, nhìn nhận khách quan, trong bối cảnh kinh tế, địa chính trị thế giới diễn biến phức tạp, khó lường, với độ mở nền kinh tế lớn như Việt Nam, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đang đối mặt với bài toán điều hành chính sách tiền tệ vô cùng thách thức.

Nhận diện nguy cơ…

Những tháng đầu năm 2026, trên thế giới, căng thẳng địa chính trị liên tiếp, leo thang xung đột quân sự tại Trung Đông tạo sức ép lớn lên thị trường hàng hóa, tài chính quốc tế, đặc biệt giá dầu Brent duy trì xu hướng tăng. Bối cảnh này khiến các ngân hàng trung ương (NHTW) phản ứng thận trọng hơn trước rủi ro lạm phát tăng trở lại, theo đó các NHTW lớn (Fed, ECB, BOE) đều giữ nguyên lãi suất trong các phiên họp đầu năm; NHTW Úc, Ai Len, Philippines tăng lãi suất trong 4 tháng đầu năm. Thị trường còn dự đoán khoảng 80% khả năng NHTW Nhật Bản sẽ tăng lãi suất vào tháng 6 tới để đối phó với lạm phát. Thậm chí Fed bắt đầu cân nhắc khả năng tăng lãi suất trở lại khi lạm phát Mỹ dai dẳng hơn dự báo và giá năng lượng tiếp tục leo thang.

Mặt bằng lãi suất cao cùng với nhu cầu trú ẩn an toàn khiến đồng USD tăng mạnh trở lại sau giai đoạn điều chỉnh giảm đầu năm. Điều này đã tạo sức ép lên tỷ giá, lãi suất và thị trường tiền tệ trong nước. Rủi ro lạm phát chi phí đẩy từ bên ngoài cũng thách thức với điều hành chính sách tiền tệ khi nền kinh tế Việt Nam có độ mở lớn. Đây là những khó khăn, thách thức không hề nhỏ đối với công tác điều hành CSTT của NHNN trong việc cân đối hài hòa các nhiệm vụ, mục tiêu đan xen: vừa tập trung ưu tiên kiểm soát lạm phát, hỗ trợ tăng trưởng kinh tế, vừa giảm thiểu tác động tiêu cực từ các cú sốc đến ổn định kinh tế vĩ mô.

Trong khi đó, nhằm hỗ trợ doanh nghiệp và nền kinh tế, nhằm hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số, Chính phủ và NHNN kiên định mục tiêu giảm mặt bằng lãi suất cho vay để hỗ trợ doanh nghiệp phục hồi. Do đó, NHNN không thể để lãi suất huy động tăng tự do, vì chi phí đầu vào tăng chắc chắn sẽ đẩy lãi suất cho vay tăng theo, trực tiếp gây khó khăn cho nền kinh tế.

Với nền kinh tế phụ thuộc lớn vào tín dụng ngân hàng (tỷ lệ tín dụng ngân hàng trên GDP của Việt Nam hiện đã vượt mốc 140%), kéo theo rủi ro thanh khoản và nợ xấu. Khi dư nợ phình to quá mức gây áp lực lớn lên khả năng thanh khoản và dự phòng rủi ro của các ngân hàng thương mại. Gần đây, tốc độ tăng trưởng tín dụng phục vụ sản xuất kinh doanh đang nhanh hơn tốc độ huy động vốn. Nhiều ngân hàng rơi vào trạng thái căng thẳng nguồn vốn cục bộ. Để hút dòng tiền, các nhà băng buộc phải tăng lãi suất thực tế tại quầy hoặc qua các hợp đồng thỏa thuận lên tới 8% - 9%/năm cho các kỳ hạn dài hoặc khoản tiền gửi lớn, tạo ra làn sóng ngầm chạy đua lãi suất huy động.

Mặt khác, nếu lãi suất VND giảm sâu, chênh lệch lãi suất giữa VND và USD thu hẹp sẽ khiến người dân, doanh nghiệp có xu hướng nắm giữ USD nhiều hơn. Điều này tạo áp lực trực tiếp lên tỷ giá và làm suy giảm dòng vốn.

…từng bước hóa giải, tăng kỷ luật thị trường

Để giải quyết mâu thuẫn giữa "áp lực tăng lãi suất " và "mục tiêu giảm chi phí vốn cho nền kinh tế", NHNN đang đồng thời áp dụng nhiều giải pháp nhằm góp phần kiểm soát lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Trong đó, NHNN đã thực hiện quyết liệt các giải pháp để ổn định mặt bằng lãi suất thị trường nhằm hỗ trợ doanh nghiệp và người dân.

Theo đó, thời gian dài từ cuối năm 2023 đến nay, NHNN tiếp tục giữ nguyên các mức lãi suất điều hành nhằm tạo điều kiện cho TCTD tiếp cận nguồn vốn từ NHNN với chi phí thấp để góp phần hỗ trợ nền kinh tế. NHNN đã có công văn số 2342/NHNN-CSTT ngày 30/3/2026 yêu cầu các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài (TCTD) tập trung triển khai các giải pháp ổn định mặt bằng lãi suất thị trường, góp phần ổn định thị trường tiền tệ.

Tiếp đó, ngày 9/4/2026, NHNN đã tổ chức cuộc họp với các NHTM để thống nhất việc thực hiện chủ trương của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và NHNN trong việc nỗ lực giảm mặt bằng lãi suất thị trường để hỗ trợ doanh nghiệp và người dân; yêu cầu các NHTM giảm lãi suất tiền gửi của các giao dịch phát sinh mới đối với các kỳ hạn từ 6 tháng trở lên; giảm lãi suất tiền gửi niêm yết và lãi suất cho vay nhằm tăng khả năng tiếp cận vốn của doanh nghiệp và người dân.

Ngay sau cuộc họp, nhiều NHTM đã chủ động, tích cực triển khai việc giảm lãi suất. Trong tháng 4/2026, mặt bằng lãi suất thị trường liên tục có xu hướng giảm. Đến ngày 20/4/2026, lãi suất tiền gửi bình quân của các giao dịch phát sinh mới ở mức 6,01%/năm, giảm 0,21%/năm so với kỳ trước; lãi suất cho vay bình quân của các giao dịch phát sinh mới ở mức 8,38%/năm, giảm 0,44%/năm so với kỳ trước.

Tuy nhiên, những ngày gần đây, xuất hiện hiện tượng cá biệt một số TCTD không thực hiện nghiêm túc chỉ đạo của NHNN, điều chỉnh tăng lãi suất. Trong đó có nguyên nhân tăng trưởng tín dụng đang tăng nhanh hơn huy động vốn ( dư nợ tín dụng đã đạt trên 19 triệu tỷ đồng, trong khi huy động vốn chỉ ở mức gần 18 triệu tỷ đồng). Một số NHTM đã tăng lãi suất tiền gửi, đẩy mạnh hút vốn từ sau Tết Nguyên đán và tiếp tục tăng lãi suất trở lại trong những ngày đầu tháng 5/2026.

Trước diễn biến thị trường nêu trên, để quyết liệt triển khai chủ trương giảm mặt bằng lãi suất thị trường, tăng cường kỷ luật thị trường, qua đó hỗ trợ tăng trưởng kinh tế, NHNN đã có công văn số 3972/NHNN-CSTT ngày 14/5/2026 chỉ đạo các NHNN chi nhánh tại các khu vực (NHNN Khu vực) tổ chức kiểm tra các chi nhánh NHTM trên địa bàn trong việc thực hiện chủ trương, chỉ đạo của Thống đốc NHNN về việc giảm mặt bằng lãi suất.

Đồng thời, ngày 21/5/2026, NHNN tiếp tục có công văn số 4190/NHNN-CSTT chỉ đạo các NHNN Khu vực tổ chức họp với các chi nhánh NHTM trên địa bàn để yêu cầu, quán triệt các chi nhánh NHTM thực hiện nghiêm chủ trương, chỉ đạo của Thống đốc NHNN tại Thông báo số 117/TB-NHNN ngày 10/4/2026 về việc giảm mặt bằng lãi suất; đồng thời chỉ đạo các NHNN Khu vực tập trung tăng cường tổ chức kiểm tra việc giảm lãi suất của các NHTM, xử lý nghiêm các sai phạm (nếu có).

Thực hiện chỉ đạo của Thống đốc NHNN tại Thông báo số 117 nêu trên, các NHNN Khu vực đã và đang tích cực triển khai các giải pháp để yêu cầu các chi nhánh NHTM trên địa bàn thực hiện nghiêm việc giảm lãi suất theo chủ trương, chỉ đạo của Thống đốc NHNN; tiến hành rà soát, khảo sát các chi nhánh NHTM trên địa bàn có mặt bằng lãi suất tiền gửi và cho vay cao so với các chi nhánh NHTM khác trên địa bàn để tổ chức kiểm tra chuyên đề; đồng thời, NHNN Khu vực đã chỉ đạo Thanh tra NHNN Khu vực thực hiện các nội dung chỉ đạo về lãi suất khi thành lập các Đoàn thanh tra theo Kế hoạch thanh tra năm 2026.

Sẵn sàng hỗ trợ thanh khoản

Đặc biệt, mới đây, việc NHNN ban hành Thông tư 08/2026 có hiệu lực từ 15/5/2026 với các điều chỉnh kỹ thuật căn bản đối với cách tính toán hệ số an toàn vốn được xem là một giải pháp can thiệp kịp thời, giúp các nhà băng có thêm dư địa tăng trưởng tín dụng mà không tạo áp lực quá lớn lên chi phí vốn như trong giai đoạn vừa qua. Thông tư 08 quy định cho phép các ngân hàng được tính 20% số dư tiền gửi có kỳ hạn của Kho bạc Nhà nước vào cấu phần huy động của mẫu số LDR (Loan-to-Deposit Ratio - Tỷ lệ dư nợ cho vay trên tổng tiền gửi), thay vì phải loại bỏ hoàn toàn 100% theo lộ trình cũ.

Theo giới phân tích, Thông tư 08 được xem là động thái hỗ trợ thanh khoản đáng chú ý cho hệ thống ngân hàng, đặc biệt là nhóm ngân hàng quốc doanh, khi cho phép tính 20% tiền gửi có kỳ hạn của Kho bạc Nhà nước vào mẫu số tỷ lệ cho vay trên huy động. Quy định này giúp các ngân hàng có thêm dư địa tăng trưởng tín dụng mà không cần đẩy mạnh huy động vốn bằng lãi suất cao như trước, qua đó tạo điều kiện để dòng vốn được bơm ra nền kinh tế thuận lợi hơn trong nửa cuối năm.

Đồng thời, áp lực cạnh tranh lãi suất huy động cũng giảm bớt, giúp mặt bằng lãi suất duy trì ổn định hoặc có thể giảm nhẹ trong thời gian tới. Với mức trần tỷ lệ cho vay trên huy động 85%, việc bổ sung 20% tiền gửi Kho bạc Nhà nước có kỳ hạn sẽ tạo thêm dư địa cho vay lên tới hàng chục ngàn tỉ đồng, giúp khơi thông dòng vốn đang bị tắc nghẽn và cải thiện thanh khoản chung của hệ thống.

Trong thời gian tới, NHNN cho biết tiếp tục theo dõi chặt chẽ diễn biến lãi suất tiền gửi và cho vay của thị trường và của từng TCTD, việc công bố lãi suất cho vay trên trang thông tin điện tử của các TCTD để có chính sách, biện pháp kịp thời nhằm yêu cầu TCTD thực hiện nghiêm chỉ đạo giảm mặt bằng lãi suất.

Đồng thời NHNN triển khai các giải pháp điều hành CSTT phù hợp, sẵn sàng hỗ trợ thanh khoản cho hệ thống TCTD; tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát việc thực hiện giảm mặt bằng lãi suất của TCTD theo chủ trương, chỉ đạo của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và NHNN; kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm của các TCTD.

Ngoài ra, để giảm áp lực lên hệ thống ngân hàng thì cần những giải pháp tổng thể khác nhằm phát triển thị trường vốn Việt Nam. Theo đó cần tập trung vào việc khơi thông dòng vốn trung và dài hạn, thay vì tập trung vào tín dụng ngân hàng ( thường tập trung và chiếm tỷ trọng lớn ở kỳ hạn ngắn), từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững. Các trọng tâm chiến lược bao gồm: hoàn thiện thể chế, minh bạch hóa thông tin, gia tăng nhà đầu tư tổ chức và nâng hạng thị trường chứng khoán...