Thủy lôi, UAV và bờ biển dài 1.600 km: Iran tạo 'vùng nguy hiểm' - Mỹ đối mặt bài toán nan giải

Đài CNN ngày 26/3 đưa tin, các mối đe dọa và các cuộc tấn công của Iran vào tàu thuyền ở Vịnh Ba Tư đã làm tăng rủi ro vận chuyển đến mức gần như toàn bộ giao thông qua tuyến đường thủy hẹp này phải ngừng hoạt động. Đây là tuyến đường vận chuyển chính cho khoảng 20% ​​lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên toàn cầu, cùng với phân bón cho các loại cây trồng mà thế giới phụ thuộc vào.

Trong bối cảnh khủng hoảng năng lượng ngày càng trầm trọng, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đề cao các nỗ lực ngoại giao nhằm chấm dứt lệnh phong tỏa, đồng thời lên kế hoạch triển khai thêm hàng nghìn binh sĩ đến Trung Đông và xem xét khả năng Hải quân Mỹ hộ tống các tàu chở dầu.

Nhưng Iran vẫn chiếm ưu thế về nhiều mặt – một phần do các phương pháp tác chiến phi truyền thống của nước này, bao gồm máy bay không người lái (UAV) giá rẻ và thủy lôi, và một phần do vị trí địa lý. Kết hợp lại, hai yếu tố này khiến cho Mỹ hoặc các nước khác khó có thể bảo vệ tàu thuyền hoặc đảm bảo an ninh quân sự cho Eo biển Hormuz.

Và việc duy trì quyền kiểm soát này rất có lợi cho Iran. Các quan chức Iran cho biết họ sẽ tiếp tục thu phí để đảm bảo an toàn cho một số tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz, sau khi công ty dữ liệu hàng hải Lloyd's List Intelligence công bố báo cáo vào ngày 23/3 cho biết ít nhất hai tàu đã trả những khoản tiền lớn để qua eo biển.

Tại sao yếu tố địa lý lại có lợi cho Iran?

Theo công ty phân tích vận tải biển Vortexa, Eo biển Hormuz rộng khoảng 42 km tại điểm hẹp nhất. Và hầu hết giao thông hàng hải đều đi qua hai tuyến đường vận chuyển chính thậm chí còn hẹp hơn nữa.

“Nó được mô tả là điểm nghẽn vì lý do chính đáng. Trên thế giới có rất nhiều điểm nghẽn. Nhưng người ta có thể lập luận rằng đây là một điểm nghẽn đặc biệt khó khăn, bởi vì không có lựa chọn thay thế nào khác”, Nick Childs - chuyên gia cao cấp về Lực lượng Hải quân và An ninh Hàng hải tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS) - cho biết.

Một phần thách thức đối với các tàu thuyền và bất kỳ hoạt động hộ tống tàu nào là không gian di chuyển bị hạn chế rất nhiều.

“Trên đại dương bao la, luôn có lựa chọn chuyển hướng; nhưng ở những điểm thắt cổ chai hoặc vùng biển hẹp, lựa chọn đó là bất khả thi”, Kevin Rowlands - biên tập viên tạp chí tại viện nghiên cứu Royal United Services Institute - cho biết. “Điều đó có nghĩa là Iran không nhất thiết phải chủ động tìm kiếm mục tiêu. Họ có thể ngồi chờ.”

Điều này dễ dàng tạo ra một "vùng nguy hiểm", trong đó thời gian cảnh báo cho một cuộc tấn công chỉ có thể là vài giây, ông nói.

Chưa kể, Iran có khoảng 1.600 km đường bờ biển, từ đó họ có thể phóng tên lửa chống hạm. Các trận địa tên lửa này có tính cơ động, khiến chúng khó bị tiêu diệt hơn, và đường bờ biển dài ở Vịnh Ba Tư đồng nghĩa với việc Iran có thể tấn công vượt xa eo biển.

“Ở phía bắc, thuộc lãnh thổ Iran, đó không phải là một đồng bằng. Có đồi, núi, thung lũng, khu vực đô thị và các đảo ngoài khơi. Tất cả những điều này khiến việc phát hiện mối đe dọa đang đến trở nên khó khăn hơn và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho Iran che giấu các hệ thống vũ khí di động”, Rowlands - người cũng từng là giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Hải quân Hoàng gia Anh - nói với CNN trong một email.

Tàu thuyền phải đối mặt với những mối đe dọa nào?

Các nhà phân tích cho rằng khả năng gây thiệt hại cho các tàu thương mại thông qua hàng loạt các đợt tấn công của Iran đã giảm sút kể từ khi xung đột bắt đầu.

“Tuy nhiên, việc giảm thiểu rủi ro xuống bằng không gần như là điều không thể, và chúng ta có thể dự đoán rằng các tàu thuyền sẽ vẫn phải đối mặt với mức độ đe dọa nhất định trong một thời gian nữa từ một số hoặc tất cả các hệ thống [vũ khí của Iran] này”, Rowlands nói.

Theo ông, những mối đe dọa phức tạp này đồng nghĩa với việc bất kỳ hoạt động hộ tống tàu nào cũng có thể cần phải vượt xa một đoàn tàu chiến truyền thống di chuyển phía trước và phía sau các tàu chở dầu.

“Nhiều khả năng một nhiệm vụ hải quân sẽ sử dụng phương pháp phòng thủ nhiều lớp, với sự giám sát từ vệ tinh, máy bay tuần tra và UAV. Các tàu có thể đi theo một tuyến đường cụ thể đã được rà phá thủy lôi”, Rowlands nói.

Còn chuyên gia Childs cho biết, Mỹ đã làm suy yếu nhiều khả năng hải quân thông thường của Iran. Nhưng mối đe dọa lớn nhất vẫn đến từ kho vũ khí phi truyền thống của Iran, như UAV, tàu chiến nhỏ tấn công nhanh và thậm chí cả tàu không người lái chứa đầy chất nổ.

“Nếu người Iran quyết định rải thủy lôi, họ có thể thả chúng xuống từ phía sau một chiếc thuyền buồm trông có vẻ vô hại”, Childs nói với CNN. “Mặc dù Mỹ có lẽ đã tính đến các tàu ngầm lớn của Iran, nhưng vẫn có thể còn những ‘tàu ngầm tí hon’ cần phải xem xét”, ông nói thêm, ám chỉ những tàu ngầm nhỏ có thể hoạt động ở vùng nước nông.

Các đồng minh của Mỹ, bao gồm Anh, Pháp và Bahrain, cũng đang nỗ lực xây dựng các kế hoạch khả thi để bảo vệ hoạt động vận tải biển quốc tế trên tuyến đường thủy này.

Tình hình hiện nay ra sao?

Iran đã tấn công ít nhất 19 tàu thuyền gần Eo biển Hormuz, thuộc Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman.

Các nhà phân tích lưu ý rằng Iran thậm chí không cần phải phá hủy tàu thuyền để đạt được mục tiêu làm gián đoạn thương mại năng lượng toàn cầu. Chừng nào mối đe dọa còn đủ cao, các công ty vận tải biển khó có thể mạo hiểm nối lại hoạt động vận chuyển. Tuy nhiên, một số tàu có liên hệ với Iran, Trung Quốc, Ấn Độ và Pakistan đã vượt qua được eo biển này.

Iran cho biết các “tàu không thù địch” có thể đi qua eo biển nếu phối hợp với chính quyền Iran. Báo cáo của Lloyd's List Intelligence cho biết ít nhất 16 tàu đã đi qua, trong đó có một tàu được cho là đã trả khoản phí 2 triệu USD, cũng như một số tàu chở dầu “ma” sử dụng danh tính giả của các tàu đã bị tháo dỡ. CNN không thể xác minh độc lập báo cáo này.

Ngay cả khi toàn bộ hoạt động vận chuyển tàu chở dầu được nối lại hoàn toàn, cũng sẽ cần thời gian để giải quyết tình trạng tắc nghẽn. Theo Tổ chức Hàng hải Quốc tế, gần 2.000 tàu đang bị mắc kẹt bên trong Vịnh Ba Tư.

Theo CNN, Washington đã liên tục ca ngợi những gì họ cho là tiến triển ngoại giao. Trong khi đó, Iran khẳng định họ không đàm phán với Mỹ, mặc dù đã thừa nhận việc trao đổi thông điệp thông qua các trung gian hòa giải.

Tổng thống Trump cũng đe dọa sẽ tấn công thêm các địa điểm liên quan đến hoạt động buôn bán dầu mỏ của Iran nếu nước này tiếp tục phong tỏa Eo biển Hormuz. Ngày 20/3, quân đội Mỹ đã tấn công các cơ sở quân sự trên đảo Kharg - nơi xử lý khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran. Các địa điểm liên quan đến hoạt động buôn bán dầu mỏ trên hòn đảo do chính phủ Iran kiểm soát không bị tấn công, nhưng ông Trump đã cảnh báo rằng chúng có thể là mục tiêu tiếp theo, điều này sẽ dẫn đến một sự leo thang căng thẳng khác.